چشم‌ها

دلیل وجود ابرو‌ها این است که از ریخته شدن عرق به داخل چشم‌ها جلو گیری کند. دیابت اولین علت نابینایی در آمریکا است. انسان در هرسال بیش از ۶ ملیون بار پلک می‌زند.

مو‌ها

یک مرد معمولی حدود ۵ ماه از عمر خود را صرف اصلاح مو‌های صورت می‌کند. مو دومین بافت در بدن است که سریع‌ترین رشد را دارد. مغز استخوان رتبه‌ی اول را دارد. مو‌ها وناخن‌ها از یک ماده تشکیل شده اند.

1. رنگ پوست شما را 4 لایه رنگی می‌سازد
همه پوست‌ها، جدا از رنگی که دارند،‌ به خودی خود کرم مایل به سفید هستند. در نزدیکی سطح پوست، وجود رگ‌های خونی طیفی از رنگ قرمز به رنگ پوست اضافه می‌کند. همچنین نوعی رنگدانه زرد رنگ سایه زردی به رنگ پوست می‌افزاید. در نهایت، ماده‌ای به نام ملانین، در واکنش به میزان تابش فرابنفشی که بدان می‌تابد،‌ طیف قهوه‌ای رنگی به پوست می‌دهد که در بیشترین حالت به سیاهی می‌زند. ترکیب این 4 رنگ، در نهایت رنگ پوست تمام افراد روی زمین را تشکیل می‌دهد.

اختیار انسان(1)

با نگاهی اجمالی به قرآن كریم، درمی‌یابیم كه به نظر قرآن، انسان موجودی مختار است. اصولاً آمدن پیامبران و نزول كتاب‌های آسمانی، بی‌آنكه انسان مختار باشد، كاری بیهوده است. بنابراین، همین امر دلالت دارد بر اینكه خدا و پیامبران، آدمی را مختار می‌دانند.

اعْبُدُونِی هَذَا صِرَاطٌ مُّسْتَقِیمٌ؛(1)و (2)«آیا با شما عهد نكردم ای فرزندان آدم كه شیطان را نپرستید كه او برای شما دشمن آشكاری است؟ و اینكه مرا بپرستید كه راه مستقیم این است».

اگر انسان مجبور باشد و از خود اختیاری نداشته باشد، عهد خدا با وی، كار لغوی است.

ملاك مسئولیت

اینك ببینیم اختیاری كه ملاك تكلیف ماست و موجب می‌شود كه انسان بر سایر حیوانات امتیاز پیدا كند، چه اختیاری است؟

1. ر.ك: محمدحسین طباطبایی، نهایة الحكمة، صححها و علّق علیها غلامرضا الفیاضی، ج 3، ص 666.

2. ر.ك: محمدتقی جعفری، جبر و اختیار، ص 102.

بدون شك هر انسانی دارای فعل ارادی است. البته كار جبری و طبیعی نیز دارد، ولی آنها مورد بحث ما نیست. كارهای ارادی انسان با مبادی خاصی از ادراكات و تمایلات نفسانی وی، به مدد دستگاه‌های تمایلات، ادراكات و نیروهایی كه خدا در او قرار داده است، اعم از نیروهای روانی یا بدنی و حتی به كمك اشیای خارجی، صورت می‌پذیرد.

معیار انتخاب

در بحث‌های گذشته به این نتیجه رسیدیم كه حركت اختیاری و انتخابی انسان مبتنی بر سه امرِ میل، آگاهی و قدرت است. این مثلث، زمینه را برای اختیار و انتخاب و سیر انسان فراهم می‌کند. پس هریك از اضلاع آن مثلث، اهمیت ویژة خود را دارد. در مورد خواست‌ها و میل‌ها، تقسیمات و مباحثی بود كه به آنها اشاره كردیم. تقسیمات دیگری نیز، نظیر فردی و اجتماعی، مادی و روحی برای آنها می‌توان در نظر گرفت:

تعارض میل‌ها

ممكن است در انسان چند خواست بیدار باشد و او بتواند به همة آنها پاسخ بدهد؛ اما گاهی ناچار است كه كسی را بر دیگری یا امری را بر امر دیگر برگزیند. اینجاست كه به آن ویژگی انسان كه با مسئولیت و تكلیف او مرتبط است، می‌رسیم. در اینجا اختیار انسان به معنای ویژه‌ای مورد نظر است؛ یعنی نه‌تنها مجبور نبودن و ارادی بودن فعل، كه گزینشی بودن آن هم منظور است.

قدرت اجتماعی انسان

انسان با مایه‌های فطری كه خدا بدو داده است، می‌تواند در انسان‌های دیگر تأثیر عادی بگذارد و آنها را به نفع خود به كار گیرد. این نیز دو نوع است: نامطلوب و مطلوب. مطلوب، یعنی از نوع تعاون و همكاری.

قدرت، شرط دوم اختیار و انتخاب(1)

گفتیم ویژگی آشكار انسان، اختیار اوست كه از یك سو به مسئولیت او می‌انجامد و از سوی دیگر زمینة كرامت اكتسابی او را فراهم می‌آورد. این اختیار بر پایة «دانش» و «قدرت» بنا شده است؛ هم شناخت راه برای انتخاب لازم است و هم قدرت بر انجام آنچه اختیار كرده است.

قدرت متافیزیكی

قدرت متافیزیكی (فراطبیعی) دو نوع است:

الف) نفسانی: نیرویی كه بر اثر قدرت و قوة روح در آدمی پدید می‌آید؛ مثل كارهایی كه مرتاضان می‌کنند. بدن را به خواست خود در فشار می‌گذارند تا روح تقویت شود و از قفس تن روزنه‌ای به چشم‌اندازهای آن‌سوتر پیدا كند و بتواندتصرفاتی برخلاف جریان عادی طبیعت در طبیعت انجام دهد. داستان سامری را نیز احتمالاً در این قسم می‌توان یادآور شد.

شخصیت‌طلبی

از دیگر خواست‌های انسانی كه متعالی‌تر از خواسته‌های حیوانی است و معمولاً در جامعه تحقق می‌یابد، شخصیت‌طلبی است كه جلوه‌های گوناگونی دارد. شاید نخستین جوانه‌های آن در حالت استقلال‌طلبیِ نوجوان ظاهر شود. یادآور شویم كه میل چون رسوخ یابد، به صورت محبت درمی‌آید. در آیات گذشته، تعبیر «حبّ الشهوات» آمده بود. از بین این علاقه‌ها برخی ریشه در غرایز دارند؛ مثل میل به جنس مخالف كه برخی چون فروید با افراط، همة كنش‌ها و واكنش‌های بشری را برآمده از آن می‌دانند و قرآن در سورة آل عمران آیة 14 كه پیش‌تر ذكر شد، بر میل به زن تكیه می‌کند؛ یكی از آن جهت كه مخاطب آیه مرد است و شاید نیز از آن جهت كه طبیعتاً كشش زنانه به سبب زیبایی و فریبندگی بسی بیشتر است و فی‌الواقع برخی از حوادث بزرگ تاریخ دارای همین منشأ میل و علاقه به زن بوده‌اند. باری، این علاقه و نیز علاقه به فرزندان ریشه در غرایز دارند؛ اما برخی مانند علاقه به مال و زراندوزی مستقیماً غریزی نیست. چنین نیست كه آدمی چون تولد یافت و به كمال رسید، در خود احساس علاقه‌مندی به زر و مال كند؛ بلكه چون وسیلة ارضای علایق غریزی است، مورد علاقه قرار می‌گیرد.

شرایط اختیار و انتخاب

در بحث اختیار روشن شد كه كمال انسان، از آن جهت كه انسان است، كمالی است كه با انتخاب و اختیار به دست می‌آید. پس می‌توان گفت: ویژگی تكامل انسان، از آن جهت كه انسان است، تكامل اختیاری است. و این همان است كه در آخرین آیة سورة احزاب از آن با عنوان امانتی یاد شده كه آدمی آن را پذیرفته است:

علم و مراتب آن

علم به چند صورت به كار می‌رود. در عرف وقتی می‌گوییم علم، منظور علم آگاهانه است، ولی از دید دقیق فلسفی، علم مراتبی دارد:

1. ر.ك: عبدالله جوادی آملی، شناخت‌شناسی در قرآن، ص 115 ـ 181.

2. انسان (76)، 2.

3. نحل (16)، 78.

قدرت، شرط دوم اختیار و انتخاب(1)

گفتیم ویژگی آشكار انسان، اختیار اوست كه از یك سو به مسئولیت او می‌انجامد و از سوی دیگر زمینة كرامت اكتسابی او را فراهم می‌آورد. این اختیار بر پایة «دانش» و «قدرت» بنا شده است؛ هم شناخت راه برای انتخاب لازم است و هم قدرت بر انجام آنچه اختیار كرده است.

اختیار انسان(1)

با نگاهی اجمالی به قرآن كریم، درمی‌یابیم كه به نظر قرآن، انسان موجودی مختار است. اصولاً آمدن پیامبران و نزول كتاب‌های آسمانی، بی‌آنكه انسان مختار باشد، كاری بیهوده است. بنابراین، همین امر دلالت دارد بر اینكه خدا و پیامبران، آدمی را مختار می‌دانند.

نشانه‌های اختیار در آیات قرآن

1. ابتلا و آزمایش نشانة اختیار

آیاتی كه در زمینة ابتلا و آزمایش انسان وارد شده است، دلالت بر همین امر دارند:

إِنَّا خَلَقْنَا الإِنسَانَ مِن نُّطْفَةٍ أَمْشَاجٍ نَّبْتَلِیهِ فَجَعَلْنَاهُ سَمِیعًا بَصِیرًا؛(2)و (3)«ما انسان را از نطفة آمیخته‌ای آفریدیم و او را می‌آزماییم. (بدین جهت) او را شنوا و بینا قرار دادیم».

إِنَّا جَعَلْنَا مَا عَلَى الأَرْضِ زِینَةً لَّهَا لِنَبْلُوَهُمْ أَیُّهُمْ أَحْسَنُ عَمَلاً؛(4)«ما آنچه را روی زمین است زینت آن قرار دادیم، تا آنها را بیازماییم كه كدامشان بهتر عمل می‌كنند».

1. مرتضی مطهری، مجموعه آثار، ج 1، ص 41؛ ج 2، ص 287 و محمدتقی مصباح یزدی، خودشناسی برای خودسازی، ص 20.

2. ر.ك: محمدحسین طباطبایی، المیزان، ج 20، ص 209.

3. دهر (76)، 2.

4. كهف (18)، 7.

2. وعد و وعید

همچنین است آیات وعد و وعید. از اوصافی كه خدا به پیامبران داده، «مبشّر» و «منذر» است:

كَانَ النَّاسُ أُمَّةً وَاحِدَةً فَبَعَثَ اللّهُ النَّبِیِّینَ مُبَشِّرِینَ وَمُنذِرِینَ؛(1)و (2)«مردم یك دسته بودند، خداوند پیامبران را مبعوث كرد تا مردم را بشارت و بیم دهند».

تبشیر این است كه پیامبران به بشر، برای انجام دادن كارهای خوب وعده‌های نیكو بدهند و انذار آن است كه او را از عواقب كارهای بد بهراسانند؛ چه از عواقب دنیوی و چه اخروی. گاهی قرآن، حتی به جای آنكه بگوید پیامبر فرستادیم، می‌فرماید: «نذیر» گسیل داشتیم:

وَإِن مِّنْ أُمَّةٍ إِلاَّ خلاَ فِیهَا نَذِیرٌ؛(3)«هیچ اُمتی نیست مگر آنكه در آن انذاركننده‌ای است».

یا در قیامت به مؤمنان می‌فرماید:

أَلَمْ یَأْتِكُمْ نَذِیرٌ؛(4)«آیا انذاركننده‌ای بر شما نیامد».

همة این امور از وعد و وعید و بشارت و انذار، تنها در مورد موجود مختار معنا دارد.

3. عهد و میثاق

دستة دیگر از آیات بیانگر اختیار انسان، آیات عهد و میثاق خدا با عموم یا دسته‌های خاصی از انسان‌ها است:(5)

أَلَمْ أَعْهَدْ إِلَیْكُمْ یَا بَنِی آدَمَ أَن لا تَعْبُدُوا الشَّیْطَانَ إِنَّهُ لَكُمْ عَدُوٌّ مُّبِینٌ * وَأَن

1. محمدحسین طباطبایی، المیزان، ج 2، ص 115.

2. بقره (2)، 213.

3. فاطر (35)، 24.

4. ملك (67)، 8.

5. ر.ك: محمدتقی مصباح یزدی، معارف قرآن 1 (خداشناسی)، ص 37 و عبدالله جوادی آملی، تفسیر موضوعی قرآن كریم، ج 12، ص 119.

اعْبُدُونِی هَذَا صِرَاطٌ مُّسْتَقِیمٌ؛(1)و (2)«آیا با شما عهد نكردم ای فرزندان آدم كه شیطان را نپرستید كه او برای شما دشمن آشكاری است؟ و اینكه مرا بپرستید كه راه مستقیم این است».

اگر انسان مجبور باشد و از خود اختیاری نداشته باشد، عهد خدا با وی، كار لغوی است.

وَإِذْ أَخَذْنَا مِیثَاقَ بَنِی إِسْرَائِیلَ لاَ تَعْبُدُونَ إِلاَّ اللّهَ...؛(3)«(به یاد آور) زمانی را كه از بنی‌اسرائیل پیمان گرفتیم كه جز خداوند یگانه را پرستش نكنید...».

وَإِذْ أَخَذْنَا مِنَ النَّبِیِّینَ مِیثَاقَهُمْ وَمِنكَ وَمِن نُّوحٍ...؛(4)«و به یاد آور آن هنگام را كه از پیامبران و از تو و از نوح... پیمان گرفتم».

این دو مورد، «میثاقِ خاص» است. همة این آیات، اعم از میثاق عام یا خاص، نشانة اختیار انسان است.(5)

علاوه بر دلیل‌های نقلی و عقلی، آدمی با علم حضوری نیز درمی‌یابد كه مختار است. تردیدپذیر نیست كه در بسیاری از موارد، انسان وقتی بر سر دوراهی قرار می‌گیرد، بدون اینكه جبری در كار باشد، با اختیار خود یكی از دو راه را انتخاب می‌کند.

مفهوم اختیار

واژة اختیار، در عرف ما و نیز در مباحث نظری، به چند صورت و در چند مورد به كار می‌رود:

1. در مقابل اضطرار: مثلاً در فقه می‌گوییم اگر كسی از روی اختیار بخواهد

1. ر.ك: محمدحسین طباطبایی، المیزان، ج 17، ص 106.

2. یس (36)، 60، 61.

3. بقره (2)، 83.

4. احزاب (33)، 7.

5. مرتضی مطهری، انسان و سرنوشت، ص 9.

گوشت مردار بخورد جایز نیست؛ اما از روی اضطرار اشكال ندارد؛ یعنی اگر نخورد جانش به خطر می‌افتد یا ضرری بسیار شدید به او روی خواهد آورد:

إِنَّمَا حَرَّمَ عَلَیْكُمُ الْمَیْتَةَ وَ... فَمَنِ اضْطُرَّ غَیْرَ بَاغٍ وَلاَ عَادٍ فَلا إِثْمَ عَلَیْهِ؛(1)«خداوند، فقط (گوشت) مردار، ‌خون، گوشت خوك و... را بر شما حرام كرده است؛ پس اگر كسی مضطر شود، در صورتی كه ستمگر و متجاوز نباشد، گناهی بر او نیست».

2. در مقابل اكراه: این مورد، بیشتر در امور حقوقی كاربرد دارد. مثلاً می‌گوییم: یكی از شرایط بیع آن است كه اكراه در كار نباشد و معامله با اختیار انجام شود. اكراه آن است كه شخص، تهدید به ضرر شود و به سبب تهدیدِ شخص دیگر، كار را انجام دهد و اگر تهدید در كار نبود، آن را انجام نمی‌داد و اختیار نمی‌كرد.

فرق اضطرار و اكراه این است كه در اضطرار، تهدیدِ غیرْ در كار نیست و شخص بر اثر شرایط خاص و استثنایی، خود ناگزیر است كاری را انجام دهد.

3. اختیار به معنای قصد و گزینش: در فلسفه، فاعلِ فعل را به اقسامی تقسیم کرده‌اند كه یكی از آن اقسام، «فاعلِ بالقصد» نام دارد و او كسی است كه راه‌های مختلف و متعددی پیش روی دارد، همه را می‌سنجد و یكی را انتخاب می‌کند. این قصد و گزینش، گاهی اراده و اختیار نامیده می‌شود و به فاعل‌هایی اختصاص دارد كه می‌بایست كار خودشان را قبلاً تصور كرده باشند و نسبت به آن شوقی پیدا كنند و آن‌گاه تصمیم به اجرای آن بگیرند؛ هرچند این گزینش به دنبال تهدید غیر یا در شرایط استثنایی اتخاذ شود.

4. اختیار در مقابل جبر: گاهی اختیار در معنایی وسیع به كار می‌رود و آن این است كه كاری از فاعل، تنها از روی میل و رغبت خودش صادر شود بی‌آنكه از سوی عامل دیگری تحت فشار قرار گیرد. این معنا، از معانی دیگر اختیار و حتی از «فاعل

1. بقره (2)، 173.

بالقصد» عام‌تر است؛ زیرا در اینجا شرطی در بین نیست كه فاعل كارهای گوناگون را تصور كند و پس از یك مقایسة ذهنی شوقی برای اختیار یك عمل به وجود آید و تأكد پیدا كند و به دنبال آن تصمیم بگیرد و عزم و اراده بر انجام كاری كند؛ خواه این عزم و اراده، كیف نفسانی یا فعل نفسانی باشد. تنها شرط این است كه كار از روی رضایت و رغبت فاعل انجام شود. اختیار در این معنا در مورد خدا و فرشتگان و سایر مجردات نیز صادق است؛ با اینكه دربارة آنها و قدر متیقّن در مورد خدا، تصور و تصدیق و... مطرح نیست، ولی عالی‌ترین مراتب اختیار، همچنان از آنِ آنهاست. اگر در فاعل‌های ارادی گاهی عوامل مُضادّی نیز در نفس وجود دارد یا از خارج زیر فشار واقع می‌شود، در فاعل بالرّضا و بالتجلّی،(1) چنین چیزی مورد ندارد. در برابر قدرت الاهی، قدرتی وجود ندارد تا او را زیر فشار گذارد. در مورد مجردات تام نیز چنین است. مجردات تام این ویژگی را دارند كه تحت تأثیر عامل خارجی واقع نمی‌شوند. مثلاً اگر ملائكه را مجرد دانستیم، تسبیح و تقدیس آنها اختیاری است. خود آنها تسبیح و تقدیس را می‌خواهند و دوست دارند. اما در مورد آنها اختیار به معنای قصد مسبوق به تصور و سنجش، صادق نیست؛ زیرا ذهنی ندارند و مقایسه‌ای نمی‌کنند و شوقی در آنان برانگیخته نمی‌شود و اساساً هیچ‌ گونه تغییری در ذاتشان رخ نمی‌دهد، ولی مختار نیز هستند. پس می‌بینیم كه معنای اختیار با مفهوم اراده، از نظر مصداق ممكن است فرق كند. البته اگر اراده به همان معنای قصد و عزم باشد، هر فاعلی كه از روی قصد كار می‌کند، مختار است؛ ولی چنین نیست كه هر فاعل مختاری به این معنا قاصد باشد.(2)

ملاك مسئولیت

اینك ببینیم اختیاری كه ملاك تكلیف ماست و موجب می‌شود كه انسان بر سایر حیوانات امتیاز پیدا كند، چه اختیاری است؟

1. ر.ك: محمدحسین طباطبایی، نهایة الحكمة، صححها و علّق علیها غلامرضا الفیاضی، ج 3، ص 666.

2. ر.ك: محمدتقی جعفری، جبر و اختیار، ص 102.

جبر فلسفی

در فلسفه این قاعدة عقلی به اثبات رسیده است كه هرگاه علت تامة یك معلول تحقق یابد، آن معلول به ‌طور «ضروری»(2) تحقق خواهد یافت و امكان ندارد كه محقق نگردد. از آنجا كه این قاعدة عقلی، افعال انسان را نیز شامل می‌شود، برخی پنداشته‌اند كه

1. انعام (6)، 149.

2. در بیان فلسفی از این «ضرورت» به وجوب تعبیر می‌شود.

نفخ روح(3)

قرآن كریم پس از ذكر مراحل آفرینش انسان از نطفه و علقه و مضغه و عظام و لحم، به نفخ روح اشاره می‌فرماید؛ یعنى پس از آنكه ساختمان جسمى جنین كامل شد، عنصر دیگرى به آن افزوده می‌شود و مرتبة وجودى تازه‌اى مى‌یابد كه قرآن از آن مرحله با نفخ روح یاد می‌کند. در برخى آیات نیز، با اشاره و ابهام می‌فرماید آفرینش دیگرى نیز به انسان دادیم:

خلافت الاهی(1)

در آیات مربوط به آفرینش انسان، در چند مورد، این مطلب آمده است كه خداوند به فرشتگان فرمود: همین كه آفرینش انسان به پایان رسید و در او از روح خویش دمیدم، بر او سجده برید. ولی در سورة بقره با تفصیل ویژه‌ای ماجرای خلقت انسان بیان شده و در آن، گفتار فرشتگان دربارة آفرینش انسان آمده است:

مراد از كمال(1)

پیش از آنكه به بررسی تفصیلی آیه‌ها بپردازیم، باید به یك نكته توجه كرد و آن اینكه:

گاهی منزلت انسان به عنوان یك امر تكوینی مورد ملاحظه قرار می‌گیرد و به اصطلاح امروز، جنبة «ارزشی» ندارد و گاهی به عنوان یك مفهوم

انسان جانشین چه كسی؟

«خلفاء» و «خلائف» كه در سایر موارد از سوی خدا به انسان‌ها گفته شده است به چه معناست؟ آیا جانشین خدایند یا جانشین كسان دیگر؟ برخی گفته‌اند همة این موارد خلافت از خداست. ولی با دقت در این آیات به این نتیجه می‌رسیم كه منظور در این موارد، خلافت و جانشینی به جای گذشتگان است. شواهد تعیین كننده‌ای نیز پیدا می‌شود؛ مثلاً می‌فرماید:

مراحل آفرینش انسان

در آیة زیر به مراحل مختلف آفرینش انسان اشاره شده است:

یَا أَیُّهَا النَّاسُ إِن كُنتُمْ فِی رَیْبٍ مِّنَ الْبَعْثِ فَإِنَّا خَلَقْنَاكُم مِّن تُرَابٍ ثُمَّ مِن نُّطْفَةٍ ثُمَّ مِنْ عَلَقَةٍ ثُمَّ مِن مُّضْغَةٍ مُّخَلَّقَةٍ وَغَیْرِ مُخَلَّقَةٍ لِّنُبَیِّنَ لَكُمْ وَنُقِرُّ فِی الأَرْحَامِ مَا نَشَاء إِلَى أَجَلٍ مُّسَمًّى ثُمَّ نُخْرِجُكُمْ طِفْلاً ثُمَّ لِتَبْلُغُوا أَشُدَّكُمْ؛(1)«ای مردم اگر شما در زنده شدنِ دوباره تردید دارید، به راستی ما شما را از خاك آفریدیم، سپس از نطفه، آنگاه از خون بسته شده، سپس از مضغه (= گوشت جویده‌شده)، كه بعضی دارای شكل و خلقت است و بعضی بدون شكل، تا برای شما روشن سازیم (كه بر هر چیز قادریم) و جنین‌هایی را كه بخواهیم تا مدت معینی در رحم قرار می‌دهیم، بعد شما را به صورت طفل بیرون می‌آوریم، سپس هدف این است كه به حد رشد و بلوغ خویش برسید».

زمین

چند آیه، زمین را منشأ آفرینش انسان می‌داند:

هُوَ أَنشَأَكُم مِّنَ الأَرْضِ؛(4)«او شما را از زمین آفرید».

منشأ آفرینش انسان در قرآن

آیات مربوط به آفرینش انسان مطالب متنوع و گوناگونى را بیان می‌کنند. در برخى آیات آمده است كه خدا انسان را آفرید در حالی كه قبلاً او چیزى نبود:

آفرینش آدم

از چندین آیه كه در درس پیش گذشت برمی‌آید نخستین فردى كه «انسان و بشر» نامیده شده، حضرت آدم است.

آفرینش انسان در قرآن(1)

آیات مربوط به آفرینش انسان در قرآن از جهاتى با یكدیگر تفاوت دارند.(2) برخى از این آیات دربارة آفرینش نخستین انسان است. طبعاً هنگامى كه مبدأ نخستین انسان روشن شد، مبدأ

واژه «انسان» و مرادفات آن در قرآن

با نگاهى اجمالى مى‌توان این الفاظ را در مورد انسان در قرآن یافت: انسان، بشر، ناس، اُناس، انس، إنسى، أناسیّ، بنى‌آدم.

ارتباط انسان‌شناسى با نبوت

باور به اینكه در میان انسان‌ها كسانى هستند كه به مقام نبوت و رسالت مى‌رسند، نوعی شناخت انسان است. مى‌دانیم كه هنگام بعثت پیامبران، هماره برخى شبهه مى‌‌افكندند كه انسان لیاقت ندارد به او وحى شود و خدا اگر مى‌خواست با ما سخن بگوید، از طریق یكى از فرشتگان چنین مى‌كرد. هنگام بعثت پیامبر اسلام(صلى الله علیه وآله) نیز دربارة ایشان گفتند:

عقلانیت نظام‌های اجتماعی و اخلاقی(1)

همة نظام‌های اجتماعی و اخلاقی، در صورتی از پشتوانة لازم برخوردار خواهند بود كه به حل درست و روشن پاره‌ای از مسائل اساسیِ انسان‌شناختی كه مبنای آن نظام‌ها را تشكیل

1. مفهوم انسان‌شناسی

خدا، انسان و جهان، سه محور اساسی اندیشة بشری است كه در طول تاریخ و در همة جوامعْ پرسش‌های مهم، اندیشه‌سوز و اندیشه‌ساز دربارة آنها طرح شده و همة تلاش فكری انسان متوجه این سه كانون و یافتن پاسخ‌های درست و مناسب برای پرسش‌های مربوط به آنهاست.