ذات شیء هرگز مقتضی نیستی خودش نیست

‏به مقتضای این قاعده، هیچ چیز خود به خود نابود نمی شود و ذات شیء هرگز مقتضی نیستی خود نمی باشد. بلکه همواره نیستی عارض بر ذات شیء می شود؛ زیرا اگر ذات هر شیء نیستی را اقتضا می کرد، هرگز موجود نمی شد.

به مقتضای قاعده «ذات شیء هرگز مقتضی نیستی خودش نیست» هیچ چیز خود به خود نابود نمی‌شود و ذات شیء هرگز مقتضی نیستی خود نمی‌باشد. بلکه همواره نیستی عارض بر ذات شیء می‌شود؛ زیرا اگر ذات هر شیء نیستی را اقتضا می‌کرد، هرگز موجود نمی‌شد. برخی گمان کرده‌اند که این قاعده عام نیست و مسئله حرکت از دایره شمول آن خارج است؛ زیرا چنین پنداشته‌اند که حرکت خود به خود نابود می‌شود و ذات آن نیستی را می‌پذیرد و هر دم موجود و معدوم شدن خاصیت ذاتی آن است.

هر شیء مدرک با آنچه ادراک می کند، شباهت دارد

‏الشیء إنّما یدرک ما هو شبیهه/ شیخ الرئیس ابوعلی سینا این قاعده را به فیلسوف قدیم یونان انباذقلس که یکی از ‏فلاسفه معروف است، نسبت داده است. هر شیء مدرک با آنچه ادراک می کند، شباهت دارد

قاعده هر شیء مدرک با آنچه ادراک می کند شباهت دارد که به عربی «الشیء إنّما یدرک ما هو شبیهه» خوانده می‌شود به موجب این قاعده، شباهت میان مدرِک و مدرَک، ضروری شناخته شده است، به طوری که اگر بین ادراک کننده و شیء قابل ادارک یک نوع شباهت وجود نداشته باشد، هرگز ادراک صورت تحقق نمی‌پذیرد. شیخ الرئیس ابوعلی سینا این قاعده را به فیلسوف قدیم یونان انباذقلس که یکی از فلاسفه معروف است، نسبت داده چنان که می‌گوید:

ادراک شده، بر صورت ادراکی مقدم است

به مقتضای قاعده شیء ادراک شده همواره بر صورت ادراکی مقدم است، نفس ناطقه را مبدأ اشیاء قابل ادراک دانسته‌اند

شیخ الرئیس ابوعلی سینا، قاعده «ادراک شده همواره بر صورت ادراکی مقدم است» را نیز مانند قاعده «الشیء إنّما یدرک ما هو شبیهه» را از قدمای فلاسفه یونان نقل کرده است،

چون به مقتضای قاعده، شیء ادراک شده همواره بر صورت ادراکی مقدم است، نفس ناطقه را مبدأ اشیاء قابل ادراک دانسته‌اند؛ و چون که اشیاء قابل ادراک مانند آب و آتش و زمین و هوا از حیث حقیقت مختلف‌اند، در حقیقت نفس ناطقه، که آن را مبدأ این اشیاء دانسته‌اند، نیز اختلاف کرده‌اند ولی کلیه کسانی که نفس را مبدأ این گونه اشیاء می‌دانند، در این مسئله با یکدیگر هم آهنگ‌اند که ادراک نفس نسبت به این اشیاء به واسطه این است که آنها از جنس مبدأ خویش‌اند و مبدأ آنها نیز از جنس آنهاست

چیستی فلسفه اسلامی

منبع : فصلنامه بازتاب اندیشه در مطبوعات، شماره 59 و 60 , جوادی آملی، عبدالله

فصلنامه قبسات، ش 35، بهار 84

چکیده: از نظر آیت اللّه جوادی آملی هر چیزی که با دلیل عقلی ثابت شود، شامل دین می شود و اگر آن چیز از مسائل جهان شناسانه باشد، فلسفه اسلامی خواهد بود. از نظر ایشان، عقل و نقل و شهود در حکمت متعالیه به وحدت می رسند. فلسفه الحادی زمانی پدید می آید که معرفت شناسی اش صرفا تجربی شود.

انقلاب حقیقت محال است

قاعده عقلی و فلسفی انقلاب ماهیت محال است زیرا ماهیت از آن جهت که خود ماهیت است، جز همان ماهیت چیز دیگری نیست مفهومی جز خود آن ماهیت بر آن ماهیت صدق نمی کند.

قاعده انقلاب حقیقت محال است تحت عنوان مخصوص و مستقل از سایر مباحث در کتب فلسفی، مورد بحث و گفتگو قرار نگرفته است؛ ولی ضمن اثبات یا رد برخی مسائل به آن استناد شده و به عنوان یک اصل ثابت، در طریق استدلال واقع شده است. اگر کسی ادعا کند که ممتنع بودن انقلاب به شیء دیگر بدیهی است، شاید سخن به گزاف نگفته باشد، چون محال بودن این قضیه آنچنان واضح به نظر می‌رسد که هیچ گونه نیازی به استدلال را ایجاب نمی‌نماید؛ اگر چه در برخی کتب فلسفی جهت اثبات این قاعده استدلال شده است.

متحرک به محرک نیازمند است

قاعده هر متحرک به محرک نیازمند است نیازمند بودن هر موجود متحرک به یک محرک را اثبات می کند. که بدون هیچگونه تردید باید آن را به ارسطو، منسوب نمود.

قاعده هر متحرک به محرک نیازمند است که نیازمند بودن هر موجود متحرک به یک محرک را اثبات می‌کند، از جمله مطالبی است که بدون هیچگونه تردید باید آن را به ارسطو، فیلسوف بزرگ یونان، منسوب نمود.

شرح قاعده بسیط الحقیقه

قاعده بسیط الحقیقه خلل پذیر نیست؛ یعنی چیزی که در حقیقت، بسیط و کامل بالذات است و هیچ قیدی ندارد، همه چیز است و وحدت محض است. شرح مفصل برهان این قاعده

صدرالمتالهین شیرازی «قاعده بسیط الحقیقه کلّ الاشیاء و لیس بشئ منها» را از غوامض علوم الهیه می‌داند و ادراکش را جز برای کسانی که از ناحیه حق تبارک و تعالی به سرچشمه علم و حکمت راه می‌یابند، در غایت اشکال می‌پندارد. وی معتقد است که پیش از او جز حکیم بزرگ یونان ارسطو، کسی به درک این قاعده نائل نشده و آن را از خصائص فکر خویش می‌شمارد. مطابق آنچه ملاهادی سبزواری در حاشیه اسفار نقل می‌کند، ملاصدرا در جایی از کتاب اسفار ادعا کرده است که در روی کره زمین کسی را نیافته که از قاعده بسیط الحقیقه آگاهی داشته باشد.

بسیط نمی‌تواند فاعل و قابل باشد

قاعده بسیط نمی تواند فاعل و قابل باشد از جمله قواعدی است که برای اثبات برخی مسائل فلسفی به آن استناد شده که از جمله آن اضافه کردن قید حیثیت در تعریف قوه است

بسیط نمی‌تواند فاعل و قابل باشد؛ شیخ الرئیس ابوعلی سینا برای اثبات برخی مسائل به این قاعده استدلال کرده و آن را معتبر دانسته است. از جمله مواردی که به این قاعده استدلال نموده این مسئله است که هر گاه یکی از عناصر، مبدأ حرکت قرار گیرد، مانند سنگ بر زمین فرود آید یا آتش که بر فراز رود، چنین پنداشته می‌شود که این موجود خود به خود و بنفسه متحرک است. ولی این پندار باطل است؛ زیرا شیء واحد هرگز نمی‌تواند هم فاعل باشد هم قابل. یعنی موجود واحد نمی‌تواند هم اعطای حرکت کند و هم پذیرای حرکت باشد.

مکاتب فلسفه اسلامی

منبع : مجله معرفت فلسفی، شماره 4 ,

میزگرد فلسفه شناسی (4)

با حضور آیت الله محمدتقی مصباح یزدی، آیت الله حسن ممدوحی، و استاد غلامرضا فیّاضی

چکیده

این گفت وگو، به رمز و راز محدودیت مکاتب فلسفه اسلامی و تنوع مکاتب فلسفه غربی می پردازد. مکاتب فلسفه اسلامی عمدتا منحصر به مکتب مشائی،اشراقی و حکمت متعالیه است.

مکاتب فلسفه اسلامی

منبع : مجله معرفت فلسفی، شماره 4 ,

میزگرد فلسفه شناسی (4)

با حضور آیت الله محمدتقی مصباح یزدی، آیت الله حسن ممدوحی، و استاد غلامرضا فیّاضی

چکیده

این گفت وگو، به رمز و راز محدودیت مکاتب فلسفه اسلامی و تنوع مکاتب فلسفه غربی می پردازد. مکاتب فلسفه اسلامی عمدتا منحصر به مکتب مشائی،اشراقی و حکمت متعالیه است.

هویت فلسفه اسلامی

منبع : مجله قبسات، بهار 1384، شماره 35 , خسروپناه، عبدالحسین

چکیده

هویت فلسفه اسلامی در دو ساحت امکان و تحقق، پرسش اصلی نوشتار است. دربارة هویت فلسفه اسلامی، دو دیدگاه کلان ایجابی و سلبی را مطرح ساخته اند. پیشینه تاریخی این مسأله به فرهنگ مسیحیت بر می گردد؛ امّا نگارنده، ضمن بیان امکان فلسفه اسلامی، به تبیین و تحلیل شش رویکرد در باب تحقّق اسلامیت فلسفه پرداخته است.

رویکرد پنجم: بی هویتی فلسفه اسلامی

عده ای بر این باورند که فلسفة مسلمانان، نه فلسفه یونانی و نه فلسفه شرقی و نه فلسفه غربی و نه فلسفة اسلامی است؛ زیرا گرچه بارزترین مصادر و گسترده ترین مجاری این فلسفه، فلسفه یونانی است، چون صورت اولی آن باقی نمانده و تحولات جدی و اساسی یافته است نمی توان آن را یونانی نامید و همچنین از فیلسوفان چینی و ژاپنی و هندی و ایرانی هم بهره ای نگرفته است؛ پس فلسفه شرقی به شمار نمی آید.

نقدی بر مقاله نگرش انتقادی بر...

منبع : فصلنامه نامه مفید، شماره 19 , کاملان، محمد صادق (1)

نقدی بر مقاله نگرش انتقادی بر روش تحقیق و تفکر در فلسفه اسلامی
چکیده:
نویسنده محترم مقاله «نگرش انتقادی...» با هدف بررسی و تحقیق از عقب ماندگی علمی و صنعتی جامعه اسلامی به تحلیل فلسفه در میان مسلمانان پرداخته و از آنجا که فلسفه خاستگاه علوم و فنون در زمانهای متاخر بوده، به این سؤال که چرا جوامع ما به لحاظ علمی عقب مانده است پاسخ گفته و ریشه آن را در وحدت فلسفه با دین و در نتیجه تقدس و قداست فلسفه و عدم نقد پذیری و ثبات آن دانسته است. به نظر مؤلف محترم این اتحاد هم به گوهر دین آسیب رسانده و هم به فلسفه صدمه اساسی زده است.

چیستی فلسفه اسلامی

منبع : فصلنامه بازتاب اندیشه در مطبوعات، شماره 59 و 60 , جوادی آملی، عبدالله

فصلنامه قبسات، ش 35، بهار 84

چکیده: از نظر آیت اللّه جوادی آملی هر چیزی که با دلیل عقلی ثابت شود، شامل دین می شود و اگر آن چیز از مسائل جهان شناسانه باشد، فلسفه اسلامی خواهد بود. از نظر ایشان، عقل و نقل و شهود در حکمت متعالیه به وحدت می رسند. فلسفه الحادی زمانی پدید می آید که معرفت شناسی اش صرفا تجربی شود.

تفاوت هایی میان فلسفه الاهی و فلسفه الحادی در رهاوردها و بازده ها

معرفت شناسی فلسفه الاهی هم تجریدی و هم تجربی است؛ اما وقتی فلسفه از آن صبغه الاهی بی بهره شد و بر اساس «لَنْ نُوءْمِنَ لَکَ حَتّی نَرَی اللّهَ جَهْرَةً»(3)، معرفت شناسی اش فقط تجربی شد، محصول آن فلسفه الحادی است که رهاورد و بازده آن نیز متفاوت با رهاوردها و بازده فلسفه الاهی است. حکمت متعالیه فرصت نیافته است که این معارف خود را توسعه دهد و علوم زیرمجموعه اش را تدوین کند. در حکمت متعالیه هر سفری یا به سوی خدا است، یا از خدا به خداست، یا از خدا به خلق خداست و یا از خلق خدا به خلق خدا به نام خداست و اگر سفری با نام خدا نباشد و با خدا و از خدا و به سوی خدا نباشد، سیرش رکود و تحجر و انحطاط است. اما غایت سفر در فلسفه الحادی ماده است و آمال آن سفر به ماه و کیوان و مریخ، و این سفر هیچ تفاوتی با سفر آهن و چدن ندارد. اگر فرصتی دست دهد، فلسفه اسلامی می تواند توسعه کاربردی بیابد. اتهام کاربرد نداشتن فلسفه اسلامی، نظیر تهمت افیونگری و افسونگری اسلام است. فیلسوفان بزرگ الاهی که در غرب هستند و گاهی به ایران می آیند، می گویند ما آنجا احساس غربت می کنیم. آن گاه معلوم می شود که ما غرب و شرق نداریم. ما بخش اصیل و ناب حکمت را داریم تا روزی که ان شاءاللّه آن را به همه جا بگسترانیم که حکمت نزد ایرانیان است و بس.

آیا فلسفه اسلامی داریم؟ (1)

این‏که عنوان «فلسفه اسلامی» صرفا یک نام است یا توصیفی است حقیقی، مسئله‏ای است در خور بحث. در این مقاله، ابتدا مجموعه‌‏ای که تحت این عنوان شناخته می‏شود معرفی می‏گردد و سپس نشان داده می‏شود

« تكنولوژي »، فراتر از يك ابزار

يونانيان حكمت يا معرفت را به سه دسته تقسيم مي كردند. اين سه دسته حكمت نظري، حكمت علمي و حكمت توليدي بودند. حكمت نظري نزد يونانيان مابعدالطبيعه، رياضيات و طبيعيات را شامل مي شد و حكمت عملي تدبير منزل، سياست مدن و اخلاق را دربرمي گرفت. حكمت توليدي هم تكنولوژي و هنرهاي مختلف را در بر مي گرفت.

تأملي در آرا و انديشه هاي حكمي - فلسفي ابوعلي سينا

1) با ظهور اسلام و گسترش آن مسلمانان با ميراث فرهنگي و فكري بسياري از فرهنگها آشنا مي شوند. مسلمانان از يك سو با قرآن و تعاليم انسان ساز اسلام آشنا بودند و از سوي ديگر دستاوردهاي فكري و فرهنگي ديار مختلف را روبه روي خود مي ديدند. بسياري از دانشمندان و متفكران اسلامي حتي از همين حوزه هاي فرهنگي بودند كه مسلمانان گام در آنها نهاده بودند. البته بسياري از اين نخبگان، ايراني بودند.

آیا فلسفه اسلامی داریم؟

منبع : مجله معرفت فلسفی، شماره 1 , عبودیت، عبدالرسول

چکیده

این که عنوان «فلسفه اسلامی» صرفا یک نام است یا توصیفی است حقیقی، مسئله ای است در خور بحث. در این مقاله، ابتدا مجموعه ای که تحت این عنوان شناخته می شود معرفی می گردد و سپس نشان داده می شود که عنوان مذکور صرفا نام این مجموعه نیست، بلکه توصیف حقیقی آن است؛

هویت فلسفه اسلامی

منبع : مجله قبسات، بهار 1384، شماره 35 , خسروپناه، عبدالحسین

چکیده

هویت فلسفه اسلامی در دو ساحت امکان و تحقق، پرسش اصلی نوشتار است. دربارة هویت فلسفه اسلامی، دو دیدگاه کلان ایجابی و سلبی را مطرح ساخته اند. پیشینه تاریخی این مسأله به فرهنگ مسیحیت بر می گردد؛ امّا نگارنده، ضمن بیان امکان فلسفه اسلامی، به تبیین و تحلیل شش رویکرد در باب تحقّق اسلامیت فلسفه پرداخته است.

نقد دیدگاه «ژیلسون » در باره فلسفه اسلامی

منبع : فصلنامه رواق اندیشه، شماره 20 , منفرد، مهدی(1)

چکیده:

یکی از عوامل مؤثر در تمدن و فرهنگ، وجود اندیشه و تفکر است . فیلسوفان در تمدن و فرهنگ سازی نقش بسیار مهمی را ایفا می کنند . از این رو اکثر فلاسفه غرب و تعدادی از متفکران شرق، تمام علم، اندیشه، پیشرفت و تعالی آن را ارمغان دنیای غرب می دانند، و به دنبال آن برترین تمدن و فرهنگ را به آنها نسبت می دهند، و فعالیت علمی و فلسفی دانشمندان اسلامی را نادیده می انگارند .

مسأله اصلی نوشتار پیش ‌رو، بررسی اجمالی چیستی فلسفه اسلامی در دو ساحت امکان و تحقّق و به‌تبع آن مروری بر دیدگاه‌های ایجابی و سلبی درباره هویت فلسفه اسلامی است.

| زمان تقریبی مطالعه ۵ دقیقه |

درآمد سخن

مسأله اصلی نوشتار پیش‌رو، بررسی اجمالی چیستی فلسفه اسلامی در دو ساحت امکان و تحقّق و به‌تبع آن مروری بر دیدگاه‌های ایجابی و سلبی درباره هویت فلسفه اسلامی است. در خصوص امکان آمیختگی فلسفه یا عنوان هر علم دیگری با وصف اسلامی، مسیحی، یهودی یا زرتشتی و نیز تحقّق آن، از دیرباز بین صاحبان آرا، اقوال گوناگونی مطرح بوده است که البته پیشین تاریخی این مسأله به فرهنگ مسیحیت برمی‌گردد.

طرح مسأله

فلسفه چیست؟ فلسفه اسلامی چیست؟ احکام و حِِکَم آن کدامند؟ از فلسفه تعاریف گوناگونی ارائه داده‌اند؛ اما سرانجام به این نتیجه رسیده‌اند که فلسفه از سنخ اندیشه بوده و شناخت حقایق اشیا به مقدار ممکن است و اگر مجموع اندیشه و انگیزه در تعریف فلسفه اخذ شود، فلسفه را تشبه به خالق، به

فلسفه چیست؟ فلسفه چه ماهیتی دارد؟ تعریف فلسفه از دیدگاه فلاسفه مختلف چیست؟ ایده نوشتن این مطلب از یک سئوال از خودم شروع شد !! یک روز روبروی آینه ایستاده بودم و به این فکر کردم که چقدر جالب !! این چیزی که در آینه می بینید یک شخصیت است ! شخصیتی به نام محمد نصیری ! خوب این محمد نصیری چگونه در این فیزیک بدنی قرار گرفته است ؟

جدا شدن علوم از فلسفه‌

يك غلط فاحش رايج در زمان ما كه از غرب سرچشمه گرفته است و در ميان مقلّدان شرقى غربيان نيز شايع است، افسانه جدا شدن علوم از فلسفه است.

فلسفه در عصر جديد

چنانكه مى‌دانيم نقطه عطف در عصر جديد نسبت به عصر قديم كه از قرن شانزدهم آغاز مى‌شود و به وسيله گروهى كه در رأس آنها دكارت فرانسوى و بيكن انگليسى بودند صورت گرفت اين بود كه روش قياسى و عقلى در علوم جاى خود را به روش تجربى و حسى داد؛ علوم طبيعى يكسره از قلمرو روش قياسى خارج شد و وارد حوزه روش تجربى شد؛ رياضيات حالت نيمه قياسى و نيمه تجربى به خود گرفت.

ما بعد الطبيعه، متا فيزيك‌

ارسطو اول كسى است كه پى برد يك سلسله مسائل است كه در هيچ علمى از علوم، اعمّ از طبيعى يا رياضى يا اخلاقى يا اجتماعى يا منطقى،

فلسفه حقيقى يا علم أعلى‌

از نظر اين فلاسفه، در ميان بخشهاى متعدد فلسفه، يك بخش نسبت به ساير بخشها امتياز خاص دارد و گويى يك سر و گردن از همه آنها بلندتر است و آن همان است كه به نامهاى «فلسفه اولى‌»، «فلسفه عليا»، «علم اعلى»، «علم كلّى»، «الهيّات»، «ما بعد الطبيعه» (متافيزيك) خوانده مى‌شود.

واژه «فلسفه»

اين واژه ريشه يونانى دارد و عربی‌شدۀ كلمه «فيلوسوفيا» (Philosophia) است. كلمه «فيلوسوفيا» مركّب از دو كلمه «فيلو» (Philo) و «سوفيا» (Sophia) است. كلمه «فيلو» به معنى دوستدارى و كلمه «سوفيا» به معنى دانايى است. پس كلمه «فيلوسوفيا» به معنى دوستدارى دانايى است؛ افلاطون، سقراط را «فيلوسوفس» (Philosophes) يعنى دوستدار دانايى معرفى مى‌كند[۱]. بنابراین كلمه «فلسفه» به معنى فيلسوفی‌گرى است.

فلسفه چیست، فیلسوف كیست؟

سازمان علمی و فرهنگی ملل متحد (یونسكو) سومین پنج شنبه از ماه نوامبر (آبان/آذر) را هر ساله، برای تجلیل از اندیشه و اهمیت آن در زندگی بشری روز جهانی فلسفه نام گذاشته است.

كلمه فلسفه از دو جزء فیلیا/ philia به معنای دوستدار و سوفیا/sophia به معنای آگاهی از زبان یونانی باستان گرفته شده و با این تعبیر به معنای دوستداری دانش و فیلسوف دوستدار علم و آگاهی است.