امیرکبیر، کنشگر خلاق توسعه‌ ايران

امیرکبیر شخصيتی بزرگ و تاثیر گذار در تاريخ توسعه‌ ايران است.

این بزرگ مرد توسعه‌ خواه بیستم دی ماه ۱۲۳۰ هجری شمسی دقیقاً ۱۷۲ سال قبل، اولین شهيد راه توسعه‌ ايران شد و چشم از جهان فرو بست.

من (نگارنده) نیز که در بيستم دی‌ماه چشم به جهان گشودم وجه اشتراکی که با امیر خلاق توسعه ایران دارم، رويکرد توسعه خواهانه‌ام است.

به همین منظور بر آن شدم که هم‌زمان با سالروز شهادت اين بزرگ مرد که‌ توسعه‌ی ايران وامدار نام نیک اوست‌ به واکاوی میراث امیرکبیر این نابغه شرق، از نظر اندیشه توسعه بپردازم.

بنیادگرایی سیاسی در جهان مدرن

یکی از معضلات جوامع انسانی که در دنیای معاصر به شکل رخدادی نابهنجار و یا مرضی خود را به جوامع نظام مند تحمیل می کند، بنیادگرایی است که بیشتر متأثر از فرایند سریع جهانی شدن و وجود اندیشه هایی است که در مناسبات اجتماعی و سیاسی به بازی گرفته نمی شوند که این طردشدگی در دو حوزه اندیشه ای و اجتماعی معضلاتی را در سطح جهانی ایجاد کرده است.

گروه جامعه شناسی شهری

هدف اصلی گروه جامعه شناسی شهری تربیت کارشناسان (اهل عمل) در زمینه مسائل شهری است.

کارشناس اهل عمل، فردی است که بتواند پویایی پدیده های مختلف اجتماعی در جوامع شهری را درک کند و برای برخی از مشکلات جوامع شهری راه حل های روشن و دقیق ارائه دهد.

دعب و داعیه جامعه شناسی علم: مصادیق و مثالها

جامعه شناسی علم کارش مطالعه سازمان اجتماعی علم، روابط اجتماعی بین مؤلفه های فضای علم و همین طور در جامعه علمی، رابطه علم و سایر نهادها، عوامل اجتماعی مؤثر بر سیاستگذاری علمی، پارامترهای اجتماعی مؤثر بر شکل و محتوای معرفت علمی است. خوب است از یکی از این مقولات یعنی رابطه بین نهادهای علمی و مشخصاً رقابت بین آنها مصداقی بیاوریم.

جامعه شناسی علم

با صحبتهایی که از جامعه شناسی علم درباره جامعه شناسی معرفت و مسائل تحت پوشش آن شد، و با در نظر گرفتن اینکه علم یکی از حوزه های معرفت است (با هر تقسیم بندی از حوزه های معرفت - از جمله تقسیم بندی چهارگانه ای که قبلاً به آن اشاره کردیم)، جامعه شناسی علم شاخه یا زیرمجموعه ای از جامعه شناسی معرفت است. از جامعه شناسی علم دو تعریف می توان ارائه داد؛ یکی تعریفی کلاسیک است که بیان می کند که جامعه شناسی علم عبارت است از مطالعه و بررسی رابطه بین فضای علم (و عناصر آن از قبیل: دانشمندان، نهادهای آموزشی و پژوهشی، مؤسسات علمی، دانشگاهها، کتابخانه ها و همین طور هنجارهای علمی، جو علمی و...) و جامعه (با اجزاء آن مثل: افراد، امکانات اقتصادی - اجتماعی، نهادهای سیاسی - دینی، پارامترهای تاریخی، نظامی، فکری و غیر آن). طرح شماتیک این تعریف عبارت خواهد بود از:

جامعه شناسی علم چیست؟

نویسنده: دکتر محمد توکّل

معرفت چیست؟

در فرهنگ و ادبیات ما فارسی زبانان بین کلماتی چون معرفت، فکر، اندیشه، تدبّر، فهم، شناخت، دانش، خرد، علم، فلسفه، و حتی دین، یا فرق اندکی گذاشته می شود یا اینکه اصلاً آنها مساوی گرفته می شوند و به صورت جانشین یکدیگر به کار می روند. البته این خاص فرهنگ و زبان فارسی نیست. در فرهنگ و زبانهای دیگر عموماً، البته با شدت و ضعفی متفاوت، وضع به همین منوال است. نه تنها این، بلکه اغلب در حیطه معرفت شناسی(1) و حوزه نظری شناخت هم،

فصل اول:پايه‌هاي اساسي جامعه اسلامي

پايه اول: وحدت و توحيد كلمه

وحدت و توحيد كلمه

«وَ اعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللّهِ جَميعا وَ لا تَفَرَّقُوا وَ اذْكُرُوا نِعْمَتَ اللّهِ عَلَيْكُمْ اِذْ كُنْتُمْ اَعْـدآءً فَـاَلَّـفَ بَيْـنَ قُلُوبِكُمْ فَاَصْبَحْتُمْ بِنِعْمَتِهِ‌اِخْــوانا وَ كُنْتُمْ عَلي شَفا حُفْـرَةٍ مِنَ النّارِ فَاَنْقَذَكُـمْ مِنْها كَذلِكَ يُبَيِّنُ اللّهُ لَكُمْ اياتِهِ لَعَلَّكُــــمْ تَهْتَــدُونَ»
«و همگي به وسيله حبل خدا خويشتن را حفظ كنيد و متفرق نشويد و نعمت خدا بر خويشتن را بياد آريد، بياد آريد كه با يكديگر دشمن بوديد و او بين دلهايتان الفت برقرار كرد و در نتيجه نعمت او برادر شديد، و در حالي كه بر لبه پرتگاه آتش بوديد، او شما را از آن پرتگاه نجات داد، خداي تعالـي ايــن چنيــن آيـات

دستور دخـول در سلـم جمعــي

«يا اَيُّهَا الَّذينَ امَنُوا ادْخُلُوا فِي‌السِّلْــمِ كافَّــةً وَ لا تَتَّبِعُــوا خُطُواتِ الشَّيْطانِ اِنَّـهُ لَكُـمْ عَـدُوٌّ مُبينٌ »
«اي كساني كه ايمان آورده‌ايد بدون هيچ اختلافي همگي تسليم خدا شويد و زنهار گامهاي شيطان‌راپيروي مكنيدكه‌او براي شما دشمني آشكار است،»(208 / بقره)

بانيان اختلاف ميان مسلمين

مرحوم صدوق در خصال به سند خود از سلمان بن مهران، از جعفر بن محمد عليه‌السلام ازپدران بزرگوارش،از اميرالمؤمنين عليه‌السلام روايت آورده‌كه فرمود: من‌ازرسول خدا صلي‌الله‌عليه‌و‌آله شنيدم كه مي‌فرمود: امت موسي بعد از آن جناب به هفتاد و يــك فرقــه متفــرق شــدند، يك فرقــه از آنهـــا اهــل نجات‌انــد، و هفتــاد فــرقــه در آتشنــد، وامــت عيسي بعــد از آن جناب به هفتاد و دو فرقه متفرق شدند، يك فرقه از آنها اهل نجاتند و هفتـاد و يك فرقه در آتشند .

مفهوم طبقه در نگاه وبر و مارکس

کارل مارکس به اصلِ اجتناب ناپذیری درباره طبقات اجتماعی اعتقاد داشت و آن «کشمکش بین طبقات اجتماعی» بود. آن‌طور که مارکس می‌گفت موقعیتِ طبقه اجتماعیِ فرد به روابط او با ابزارِ تولید بستگی داشت. یعنی صاحبان منابع طبیعی و کارخانه‌ها می‌توانستند به راحتی موقعیت‌های طبقه بالا را تصاحب کنند.

جمعیت شناسی

مطالعه علمی جمعیت از طریق بررسی و مطالعه حجم، ترکیب و توزیع جمعیت در یک جامعه «جمعیت‌شناسی» (Demography) نام گرفته است. این علم، ارتباط بین عوامل اجتماعی و تغییرات جمعیتی را ارزیابی می‌کند. جمعیت شناسی داده‌هایی درباره توزیع جمعیت بر حسب سن، جنس، تأهل یا تجرد، حجم خانواده، محل سکونت جمع آوری می‌کند و با آزمون داده‌ها تصویر دقیقی درباره جمعیتِ مورد مطالعه ارائه می‌کند.

سازمان‌های رسمی

تعریف و بررسی سازمان‌ها از آن جهت حائز اهمیت است که تمام انسان‌ها در طول زندگی خود عضویت در آن‌ها را تجربه می‌کنند. از حضور در مدارس برای آموختنِ منظم گرفته تا تحصیلات عالی در دانشگاه‌ها و همین ‌طور اشتغال در مراکز عریض و طویل.

مفهوم طبقه در نگاه وبر و مارکس

کارل مارکس به اصلِ اجتناب ناپذیری درباره طبقات اجتماعی اعتقاد داشت و آن «کشمکش بین طبقات اجتماعی» بود. آن‌طور که مارکس می‌گفت موقعیتِ طبقه اجتماعیِ فرد به روابط او با ابزارِ تولید بستگی داشت. یعنی صاحبان منابع طبیعی و کارخانه‌ها می‌توانستند به راحتی موقعیت‌های طبقه بالا را تصاحب کنند.

جمعیت شناسی

مطالعه علمی جمعیت از طریق بررسی و مطالعه حجم، ترکیب و توزیع جمعیت در یک جامعه «جمعیت‌شناسی» (Demography) نام گرفته است. این علم، ارتباط بین عوامل اجتماعی و تغییرات جمعیتی را ارزیابی می‌کند. جمعیت شناسی داده‌هایی درباره توزیع جمعیت بر حسب سن، جنس، تأهل یا تجرد، حجم خانواده، محل سکونت جمع آوری می‌کند و با آزمون داده‌ها تصویر دقیقی درباره جمعیتِ مورد مطالعه ارائه می‌کند.

قدرت اجتماعی

برای آنکه شخصی بتواند اعمال اطرافیان را به نحو مؤثری کنترل کند، نیازمند برخورداری از قدرت است. اگر او بتواند اراده خود را بر اشخاص و گروه‌ها تحمیل کند، دارای «قدرت اجتماعی» (Social Power) است. البته ممکن است قدرت اجتماعی در دستِ یک فرد نبوده و در عوض، در اختیار یک سازمان قرار گرفته باشد. در این صورت آن سازمان قادر خواهد بود در جهت کنترل رفتار کارکنان اقداماتی انجام دهد.

اجتماعی شدن

این ادعای اولیه «بولبی» بود که «مهر مادر در کودکی برای سلامت روان همان‌قدر مهم است که ویتامین و پروتئین برای سلامت جسم» (Bowlby, 1951, p.62) هرچند این ادعای بولبی بعدها رد و از شدتِ تأثیر آن کاسته شد، اما اندیشمندانِ جامعه‌شناس دریافتند تکامل اجتماعی انسان، به طور بنیادی به ایجاد پیوندهای بادوامِ نخستین با دیگران بستگی دارد.

شکل بالااجتماعی ‌شدن

اجتماعی شدن فرایندی است که کودکِ انسان به وسیله آن و از طریق تماس با انسان‌های دیگر به انسانی آگاه، دانا و ماهر در شیوه‌های رفتاری تبدیل می‌شود که ویژه فرهنگ و محیط زندگی اوست (جامعه‌شناسی، آنتونی گیدنز، ص.114). این فرایند علاوه بر شخصیت‌بخشی به اعضا ظرفیت‌های افراد را برای به عهده گرفتن وظایفِ فردی و اجتماعی توسعه می‌دهد.

نهادهای اجتماعی

همان‌‌طور که گفته شد نهاد، یک نظام نسبتاً پایدار و سازمان یافته از الگوهای اجتماعی است که با هدف ارضای نیازهای اساسی و معین در جامعه تشکیل شده است.

پاداش و تنبیه

در قبال رفتارهای افراد جامعه، پاسخ‌هایی از سوی اطرافیان، گروه‌ها و جامعه به انسان‌ها داده می‌شود. پاداش‌ها پاسخ‌هایی هستند که به افراد جامعه منتقل می‌شوند درصورتی‌که خود را با الگوهای موردقبولِ جامعه هماهنگ کرده باشند. به طور مثال، ارتقای شغلی یک پاسخ مثبت تلقی می‌شود که از سوی سازمان یا محل کسبِ فرد در مقابل عملکرد فرد به او داده شده است. اما فرد در صورت عدم تطبیق خود با همان الگوها و موازین، پاسخ‌های منفی از سوی جامعه دریافت می‌کند. از دست دادن شغل می‌تواند نمونه یک پاسخ منفی به چنین فردی باشد.

شکل بالا انحراف اجتماعی

دگرگونی فرهنگی

با آن که مردمانِ یک جامعه در برابر رها کردن سنت‌ها، ارزش‌ها، آداب و رسوم خود مقاومت می‌کنند و در مسیر پذیرش آدابِ نو سختگیر هستند اما کمتر فرهنگی را می‌توان یافت که در طول تاریخ دچار تحول نشده باشد. البته روش‌های دگرگونی و میزانِ انجام شدن آن در جوامع مختلف، با یکدیگر متفاوت است.

پیش‌بینی آینده؛ ممکن یا ناممکن؟

درست است که تمام اعضای جامعه در فضای آن زندگی می‌کنند و به سهم خود در فعالیت‌های اجتماعی دخیل هستند، اما همه آن‌ها نمی‌توانند به سادگی به حقایق اجتماعی آگاهی پیدا کنند. از آنجا که روابط اجتماعی به مرور زمان دچار پیچیدگی‌هایی شده، درک و فهم این تحولات و پیچیدگی‌ها نیازمند بررسی و مطالعات خاص در حوزه اجتماعی است. می‌توان گفت همان‌ طور که پدیده‌های طبیعی موضوع مطالعه در علوم طبیعی قرار می‌گیرند پدیده‌های اجتماعی هم موضوع بررسی‌ها در علوم اجتماعی هستند.

جامعه شناسی چیست؟

«ادگار مورن» (Edgar Morin)، جامعه‌شناس فرانسوی، در کتاب «درآمدی بر اندیشه پیچیده» از دورانی سخن گفته که انسانی با اندیشه پیچیده تولید می‌کند. دشواری اندیشه پیچیده، آنجاست که باید با درهم‌برهمیِ بازیِ بی‌پایانِ واکنش‌های متقابل، با همبستگی بین پدیده‌ها، با ابهام و تیرگی و بی‌یقینی و تناقض رویارو شود. اما این فقط اندیشه پیچیده است که به انسان در عصر سیاره‌ای، امکان متمدن کردن شناخت خود را می‌دهد. به خصوص در زمانی که برای فهم پدیده‌های انسانی-اجتماعی نمی‌توان بر اصولی تکیه کرد که بر پدیده‌های طبیعی حکم می‌رانند.

فرهنگ چگونه تعریف می‌شود؟

مفهوم «فرهنگ» (Culture)، یکی از مفاهیمی است که در جامعه شناسی زیاد مورد استفاده قرار می‌گیرد. آنتونی گیدنز در کتاب جامعه‌شناسی، فرهنگ را این‌ گونه تعریف کرده است:

تحقیق جامعه شناختی

مسائلی که جامعه‌شناسان در نظریه پردازی و پژوهش با آن سروکار دارند اغلب شبیه مسائلی است که بسیاری افراد را نگران می‌کند. جامعه‌شناسان می‌کوشند پاسخ‌هایی برای این مسائل بیابند. تحقیق معتبر جامعه‌شناختی می‌کوشد پرسش‌هایی که مطرح می‌کند تا حد ممکن دقیق باشند و قبل از پرداختن به نتیجه‌گیری، درصدد ارزیابی مدارک و شواهد عینی برمی‌آید (جامعه‌شناسی، آنتونی گیدنز، ص.716).

جامعه شناسی درباره چیست؟

«آنتونی گیدنز» (Anthony Giddens) در کتاب «جامعه‌شناسی» استدلال کرده چیزی که ممکن است احساسات و عواطف طبیعی انسانی تصور شود در واقعیت و به طور فراگیر از عوامل اجتماعی تأثیر می‌پذیرد. درک اینکه زندگی با چه شیوه‌هایی زمینه‌های تجربه اجتماعی را برای ما فراهم می‌کند برای بینش جامعه شناسی مهم است. این علم با کوشش اندیشمندان برای درکِ تأثیر نخستین دگرگونی‌هایی شکل گرفت که با صنعتی شدن در غرب پدید آمد. جامعه شناسی همچنان تنها رشته‌ای است که با تحلیل ماهیت دگرگونی‌های اجتماع سروکار دارد.

روش جامعه شناسی

آیا جامعه شناسی که در اینجا به عنوان مطالعه‌ای علمی مطرح گردیده، علمی مانند علوم فیزیک و شیمی است؟ جواب این سؤال مثبت است. بعضی‌ها به این پاسخ اعتراض دارند. آنها می‌گویند ابزار اندازه گیری که جامعه شناسان ابداع کرده‌اند به اندازه ابزاری که در علوم فیزیکی به کار می‌رود کارآیی ندارد و لذا

جامعه شناس به مثابه دانشمند و شهروند

جامعه شناسان میان نقش خود به مثابه شهروند خصوصی و نقش خود به مثابه جامعه شناس تمایز قائل‌اند. برخلاف عینیتی که سعی می‌کنند در کارهای حرفه‌ای

جامعه شناسی عبارت است از: «مطالعه علمی تعامل انسانها و مجموعه آگاهی‌های مربوط به تعامل انسانها که از چنین مطالعه‌ای حاصل می‌شود.» در اینجا این تعریف را با دقت بیشتری بررسی می‌کنیم.

جامعه شناسی چیست؟

جامعه شناسی عبارت است از: «مطالعه علمی تعامل انسانها و مجموعه آگاهی‌های مربوط به تعامل انسانها که از چنین مطالعه‌ای حاصل می‌شود.» در اینجا این تعریف را با دقت بیشتری بررسی می‌کنیم.