مراحل آفرینش انسان

در آیة زیر به مراحل مختلف آفرینش انسان اشاره شده است:

یَا أَیُّهَا النَّاسُ إِن كُنتُمْ فِی رَیْبٍ مِّنَ الْبَعْثِ فَإِنَّا خَلَقْنَاكُم مِّن تُرَابٍ ثُمَّ مِن نُّطْفَةٍ ثُمَّ مِنْ عَلَقَةٍ ثُمَّ مِن مُّضْغَةٍ مُّخَلَّقَةٍ وَغَیْرِ مُخَلَّقَةٍ لِّنُبَیِّنَ لَكُمْ وَنُقِرُّ فِی

1. دهر (76)، 2.

2. ر.ك: ملافتح‌الله كاشانی، منهج الصادقین، ج 6، ص 135 و محمدحسین طباطبایی، المیزان، ج 14، ص 377.

3. حج (22)، 5.

4. فاطر (35)، 11.

الأَرْحَامِ مَا نَشَاء إِلَى أَجَلٍ مُّسَمًّى ثُمَّ نُخْرِجُكُمْ طِفْلاً ثُمَّ لِتَبْلُغُوا أَشُدَّكُمْ؛(1)«ای مردم اگر شما در زنده شدنِ دوباره تردید دارید، به راستی ما شما را از خاك آفریدیم، سپس از نطفه، آنگاه از خون بسته شده، سپس از مضغه (= گوشت جویده‌شده)، كه بعضی دارای شكل و خلقت است و بعضی بدون شكل، تا برای شما روشن سازیم (كه بر هر چیز قادریم) و جنین‌هایی را كه بخواهیم تا مدت معینی در رحم قرار می‌دهیم، بعد شما را به صورت طفل بیرون می‌آوریم، سپس هدف این است كه به حد رشد و بلوغ خویش برسید».

سیاق آیه در مقام آن است كه مراحل گوناگون آفرینش انسان را بیان فرماید.

در آیات دیگرى نیز به این «مراحل مختلف» اشاره شده است:

وَقَدْ خَلَقَكُمْ أَطْوَارًا؛(2)و (3)«و هر آینه شما را در طى مراحل آفرید».

خَلْقًا مِن بَعْدِ خَلْقٍ فِی ظُلُمَاتٍ ثَلاَثٍ؛(4)«آفرینشى پس از آفرینش دیگر، در تاریكى‌هاى سه‌گانه».

در سورة حج آن مراحل را تفسیر فرموده است كه ببینید شما آفرینش‌هایى پی‌درپی داشته‌اید و در هر مرحله‌اى خداست كه دگرگونی‌ها را به وجود مى‌آورد؛ آفرینشى از پى آفرینش دیگر و فعلیتى از پس فعلیت دیگر به شما مى‌بخشد:

مرحلة نخست: از خاك به نطفه.

مرحلة دوم: از نطفه به علقه. گفته‌اند كه علقه را به مناسبت «حالتِ بستگى» داشتن علقه می‌گویند. برخى نیز گفته‌اند چون نطفه در این مرحله به شكل زالو است، به آن علقه گفته‌اند كه به معناى زالو نیز هست. عدّه‌ای دیگر گفته‌اند نطفه در رحم ابتدا حالت

1. حج (22)، 5.

2. ر.ك: ملافتح‌الله كاشانی، منهج الصادقین، ج 10، ص 21.

3. نوح (71)، 14.

4. زمر (39)، 6.

استقرار ندارد، در مرحلة علقه چون به دیوارة رحم مى‌چسبد، بدین نام نامیده شده است. شماری هم می‌گویند چون به صورت «خون بسته» درآمده است علقه می‌گویند. به هر حال، آنچه مسلّم است، پس از مرحلة نطفه، مرحله‌ای است كه به آن علقه می‌گویند و پس از آنكه مصداق آن را دریافتیم، به وجه نام‌گذاری آن نیازى نداریم.

مرحلة سوم:مُضغه: مفسران گفته‌اند از مادة مضغ (جویدن) است؛ زیرا در این مرحله، مانند گوشت جویده شده است.

اما آنچه بیشتر به توضیح نیاز دارد تعبیر «مخلّقه» و «غیرمخلّقه» است. بى‌شك منظور این نیست كه هر انسانى هم از مضغة مخلّقه و هم از غیرمخلّقه آفریده می‌شود. بنابراین، چنین نیست كه اینها، دو مرحلة پیاپى براى مضغه است، بلكه منظور این است كه مضغه در مرحلة تكامل خود به دو بخش تقسیم می‌‌شود: گاه به صورت مخلّق درمی‌آید و گاه ساقط می‌شود و به مرحلة بعد یعنى جنین نمی‌رسد.

به هر حال، پس از مضغه، گاهى جنین به حدى مى‌رسد كه اعضای آن معلوم است و تصویر پیدا می‌کند كه در آن صورت مخلّق است و گاهى در همان حد قبل از تصویر ساقط می‌شود كه در این صورت غیرمخلّق است. در بعضى آیات نیز مرحلة پیدایشِ «عظم» (استخوان) را ذكر فرموده است كه آن هم بر همان مرحلة تسویه منطبق می‌شود. در ادامه می‌فرماید:

نُقِرُّ فِی الأَرْحَامِ مَا نَشَاء؛(1)«در رحم‌ها آنچه را اراده كنیم، قرار می‌دهیم».

ظاهر این آیه اشاره به آن است كه بعد از مرحلة مخلّق شدن (یا در همین مرحله) است كه دختر یا پسر بودنِ جنین ظاهر می‌شود:

یَهَبُ لِمَنْ یَشَاءُ إِنَاثًا وَیَهَبُ لِمَن یَشَاءُ الذُّكُورَ؛(2)«به هر كس اراده كند دختر می‌بخشد و به هر كس بخواهد پسر می‌دهد».

1. حج (22)، 5.

2. شورى (42)، 49.

إِلَى أَجَلٍ مُّسَمًّى؛(1)«تا زمانی معین».

ثُمَّ نُخْرِجُكُمْ طِفْلاً؛(2) «سپس شما را به صورت كودكى (از رحم مادرانتان) بیرون می‌فرستیم».

این مراحل آفرینش انسان است، از خاك شروع می‌شود و مراحلى را كه گفتیم مى‌گذراند.(3)

ولَقَدْ خَلَقْنَا الإِنسَانَ مِن سُلاَلَةٍ مِّن طِینٍ * ثُمَّ جَعَلْنَاهُ نُطْفَةً فِی قَرَارٍ مَّكِینٍ * ثُمَّ خَلَقْنَا النُّطْفَةَ عَلَقَةً فَخَلَقْنَا الْعَلَقَةَ مُضْغَةً فَخَلَقْنَا الْمُضْغَةَ عِظَامًا فَكَسَوْنَا الْعِظَامَ لَحْمًا ثُمَّ أَنشَأْنَاهُ خَلْقًا آخَرَ...؛(4)و (5)«هر آینه ما انسان را از چکیده‌ای از گل آفریدیم، سپس او را نطفه‌ای در قرارگاه استواری قرار دادیم، سپس نطفه را خون بسته ساختیم، پس خون بسته را (چونان) گوشتی جویده آفریدیم، پس آن گوشت را استخوان ساخته، آنگاه استخوان را گوشت پوشاندیم، سپس او را در آفرینشی دیگر پدید آوردیم».

در این آیه، به جاى مخلّقه و غیرمخلّقه، تعبیر فرموده است كه مضغه به عظام تبدیل می‌شود و روى عظام، گوشت می‌روید.

برخى احتمال داده‌اند كه ثُمَّ أَنشَأْنَاهُ خَلْقًا آخَرَ دنباله همان عظم و لحم است؛ ولى برخى دیگر تأكید كرده‌اند كه منظور دمیدن روح است و نه‌تنها این موضوع، بلكه اتحاد روح و بدن و اینكه روح جسمانیّة‌الحدوث است نیز استفاده می‌شود.(6)

هُوَ الَّذِی خَلَقَكُم مِّن تُرَابٍ ثُمَّ مِن نُّطْفَةٍ ثُمَّ مِنْ عَلَقَةٍ ثُمَّ یُخْرِجُكُمْ طِفْلاً ثُم

1. حج (22)، 5.

2. حج (22)، 5.

3. دو احتمالی كه در مورد آیة «خَلَقَكُم مِّن تُرَابٍ» گفتیم كه آیا ویژة انسانِ نخستین است یا مربوط به هر انسانی، در این آیه ظاهراً به جای خود باقی است و قرینة آشكاری به دست نیامده است.

4. تنها همین یك مورد با این تعبیر در قرآن كریم آمده است.

5. مؤمنون (23)، 12 ـ 14.

6. به مناسبت دیگری دوباره دربارة این موضوع سخن خواهیم گفت.

لِتَبْلُغُوا أَشُدَّكُمْ ثُمَّ لِتَكُونُوا شُیُوخًا وَمِنكُم مَّن یُتَوَفَّى مِن قَبْلُ وَلِتَبْلُغُوا أَجَلاً مُّسَمًّى وَلَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ؛(1)و (2)«او كسی است كه شما را از خاك آفرید، سپس از نطفه، سپس از علقه، سپس شما را به صورت طفلی بیرون می‌فرستد، سپس (امکان می‌دهد) تا به مرحله كمال قوّت برسید، و پس از آن تا پیر ‌شوید، و در این میان گروهی از شما پیش از رسیدن به این مرحله می‌میرند و تا سرانجام به سرآمد عمر خود ‌رسید، و شاید بیندیشید».

بارى، از آیاتى كه ذكر كردیم برمی‌آید كه قرآن كریم مبدأ آفرینش انسان را گاه به صورت آفرینش هر فرد بیان می‌کند مبنى بر اینكه از نطفه است و مراحلى دارد تا به جنین كامل مى‌رسد و گاه به خلقت نخستینِ انسان توجه دارد و گاهى نیز هر دو را جمع می‌کند.