مسئولیت انسان در اسلام

نویسنده:محمدرضا ایزد پور

مفهوم مسئولیت

واژه مسئولیت و ریشه های ان از سلسله واژه هایی است که به صورت مکرر در جای جای قرآن کریم مورد تصریح قرار کرفته است.

مقصود از سئوال و مسئولیت پرسش گری در برابر وظیفه و تکلیف یا به تعبیر دیگر مواخذه است.

خدای متعال از نقش ابزار هایی که برای بالا بردن سطح اگاهی انسان افریده شده اند همانند گوش و چشم و قلب.پرسش نموده که ایا همواره به دنبال کشف حقیقت بوده اند یا به صرف دریافت هرگونه مطلبی ولو به صورت مشکوک و مظنون- بدان اعتماد ورزیده و ان را ملاک و معیار برای جهت دهی رفتار قرار داده اند.

انسان در قرآن و احادیث اسلامی

طرز نگرش قرآن وسنت به انسان نگرشی همراه با عزت و افتخار از یک سو و نگرشی مسئولیت زا و تکلیف آور از سوی دیگر می باشد که در جای خود در خور تءمل ویژه است.به چند نمونه از ایات و احادیث در این زمینه توجه کنید:

(انسان می بایستی بنگرد که از چه چیزی افریده شده است)

مسئولیت پذیری انسان در حوزه های مختلف

مسئولیت انسان در برابر پروردگار

مسئولیت انسان در برابر پروردگار هستی در صدر همه مسئولیت ها قابل ارزیابی است.خدای متعال در بین سلسله موجودات جهان بالاترین نسبت تکوینی و تشریعی را با ما دارد.

مؤمنان و مسئولیت آنان نسبت به خود و خانواده

نویسنده : حضرت آیت الله جوادی آملی

در جهان هستی انسان تنها موجود مسئولیت پذیر است، زیرا از سویی مانند جمادات موجودی مادی و صاحب جسمی با ابعاد سه گانه طول و عرض و ارتفاع، از سوی دیگر چون گیاهان دارای ویژگی هایی از قبیل رشد و تغذیه و تولید مثل، از دیگر سو دارای غرائز و خصائص حیوانی مانند احساس، شعور، ادراک و اراده و شهوت و غضب و سایر غرائز و از جهتی صاحب روحی مجرد و ملکوتی و عقل انسانی است که با آن می تواند خود، خدا و موجودات دیگر را بشناسد و در عواقب کارهای خویش بیندیشد و از این طریق تمایلات و خواست های خود را کنترل و آگاهانه انتخاب کند و از سوی دیگر موجودی آزاد و مختار است که می تواند راه سعادت و کمال خویش را بیابد و با علم، اراده و اختیار آن را برگزیند.

وظائف انسان در برابر دیگران
همان طورى که شناخت وظائف ما در برابر خدا، فرع بر شناخت‏خدا و شناخت وظائف ما در برابر خود، فرع بر شناخت‏خود است، شناخت وظائف ما در برابر دیگران هم فرع بر شناخت دیگران است .
در عین حال، باید توجه کنیم که تنها شناخت آن سوى وظیفه، بدون توجه به این سوى آن کفایت نمى‏کند . وظیفه از امور نسبى است که هم منسوب دارد و هم منسوب‏الیه . بنابراین، نه تنها باید کسى را یا چیزى را که در برابر او وظیفه داریم بشناسیم، بلکه باید صاحب وظیفه را هم زیر ذره‏بین شناسائى قرار دهیم .

مسئولیت اجتماعی فردی؛ هر شهروند یک مسئول

مسئولیت اجتماعی به عنوان چارچوبی اخلاقی شخص را، چه فرد چه سازمان، در مشارکت به امور اجتماعی که عمل به آن در سطح وسیع به منفعت جامعه خواهد بود، متعهد می سازد. مسئولیت اجتماعی به این معناست که فرد به عنوان عضوی از جامعه، مشارکت فعالانه دارد و نسبت به مشکلات و معضلات بی تفاوت نبوده و در تغییرات و بهبود شرایط می تواند سهیم باشد.این مشارکت و حضور فعال، از شرکت در پاکسازی محیط زیست تا کمک نقدی یا شرکت در مراسم اجتماعی را در بر می گیرد.

جایگاه حق در آموزه های دینی

حق در اینه وحی

بررسی اموزه های مختلف دینی نمایانگر این حقیقت است که کلیه حقوق فردی و اجتماعی انسان در موارد متعددی مورد تصریح اسلام قرار گرفته است :جالب آن که اسلام نه تنها برای تمامی حقوق فردی و اجتماعی انسان هابر یکدیگر اهتمام ویژه قائل گردیده بلکه موارد بسیاری از حقوق حیوانات و گیاهان را نیز یاداور شده است.به عنوان نمونه در حدیثی امده است :

مساله رویارویی اسلام با ارتداد

وقتی اسلام نیز برای حیات انسان ارزشی مافوق تمام پدیده ها قائل است و به احدی حق سلب حق حیات از دیگری را نمی دهد.

1-بازتاب سیاسی

در نظام سیاسی اسلام عقاید و باور های دینی به عنوان پایه ها و اصول آن قلمداد می گردد هر گونه حرکتی که زمینه بر اندازی نظام اسلامی را فراهم سازد جرم تلقی گردیده و مستوجب مجازات می باشد چنان که در نظام های حاکمیتی دیگر دنیا نیز این قانون حکم فرما بوده و به صورتشفاف اجرا می گردد.

برخی پیامد های مسئولیت پذیری انسان

در این فصل که یکی از مهم ترین فصول این نوشتار ارزیابی می گردد ابتدا ارزش کار در اسلام به عنوان پایه و اساس مسئولیت پذیری انسان و سپس پیامد های مثبت مسئولیت پذیری انسان در برخی بخش های فردی و اجتماعی مورد بررسی قرار می گیرد.

ابعاد مختلف مسئولیت انسان؛ از تکلیف الهی تا رعایت همسایه و همنوع

خبرگزاری مهر ـ گروه دین و اندیشه: انسان در قاموس الهی مسئول و متکلف آفریده شده و این مسئولیت در تمام ارکان زندگی فردی و اجتماعی او وجود دارد.

مسئولیت های انسان؛ از مسئولیت عبودی و فردی تا خانوادگی و اجتماعی

انسان مسئولیت های زیادی چه در بعد فردی و چه در بعد اجتماعی دارد و تکامل انسان با پذیرش و انجام درست این مسئولیت ها ممکن می شود و اسلام هم رشد انسان را در مسیر خانواده و جامعه دانسته است.

انسان اشرف مخلوقات و خلیفه خدا ، بر روی زمین می باشد امّا دستیابی به این مقام، به سادگی میسّر نمیباشد بلکه تلاش و ممارست بسیاری را می طلبد .
انسان مختار، در این دنیا که به سان گذرگا هی است؛ درمیان دوراه قرار دارد که یکی به اسفل السّافلبن و دیگری به اعلی علیّین ختم می شود . یکی او را به شقاوت و بدبختی و دیگری به سعادت و کمال می رساند .

(مفهوم مسئولیت در قرآن کریم) تألیف و فروردین‌ماه سال جاری دفاع شد.
مراسم دفاع از این پایان‌نامه دکتری در سالن «الامام النووی» دانشکده الهیات دانشگاه اسلامی بیروت برگزار شد.
محمد أنیس الاروادی، استاد راهنمای این پایان‌نامه و «محمد البیلی ابراهیم» و «خالد برکات» داوری این رساله را برعهده داشتند.

بسم الله الرحمن الرحیم
مشارکت در فعالیت‌های اجتماعی
انسان طبیعتا موجودی اجتماعی است و بر خلاف سایر موجودات علاوه بر خود نسبت به سرنوشت و وقایع مرتبط با جامعه نیز حساس است و نمی تواند بی‌تفاوت باشد، هرچند که در تشخیص دچار اشتباه گردد و در سرنوشت ناگوار یک جامعه نقش ایفاء نماید.
از منظر اسلام نیز انسان علاوه بر وظایف فردی، وظایف اجتماعی دارد و در قبال جامعه مسئول است و باید در آخرت نیز پاسخگوی کنش‌های اجتماعی خود باشد؛ پیامبر(ص) فرمودند: «ألا کُلُّکُم راعٍ و کُلُّکُم مَسؤولٌ عَن رَعِیَّتِه ؛ بدانید هر کدام از شما مسئول هستید و درباره افرادی که به سخن شما گوش می‌دهند بازخواست خواهید شد»؛ لذا افراد علاوه بر حیطه شخصی در حیطه نفوذ خود به نسبت جایگاهی که دارند به عنوان عضو یک خانواده یا مدیر یک اداره یا رئیس یک سازمان و ... سطح مسئولیتشان متفاوت می شود و با افزایش سطح نفوذ میزان مسئولیتشان هم افزایش پیدا می‌کند.

وظیفه شناسی و مسئولیت پذیری در قرآن و سنّت

از منظر اسلام خداوند متعال در برابر هر نعمتی، مسئولیتی را بر عهده انسان قرار داده و به میزان مسئولیت نیز از انسان بازخواست خواهد نمود، مهم آن است که مسئولیت‌ها را به خوبی بشناسیم.

حس مسئولیت نسبت به نیازمندان جامعه

سخن پیرامون لزوم مسئولیت فرد فرد جامعه اسلامی در برابر محرومان فراوان، و بارها به آن پرداخته شده است. اهمیت این مسئله به حدی است که امام باقر علیه السلام می‌فرماید:

حس مسئولیت در قبال طبیعت

طبیعت از جمله برجسته‌ترین آیات الهی است که تفکر و تعقل درباره عناصر و ارتباط آن‌ها با یکدیگر، انسان را به شناخت بهتر عالم وجود و در نهایت، به شناخت خالق هستی و وحدانیت او رهنمون می‌کند. اهمیت این موضوع به اندازه‌ای است که امام صادق علیه السلام در حدیث مفصلی،[37] شگفتی‌های خلقت از جمله شگفتی‌های طبیعت را تشریح می‌فرماید.[38]

انسان اشرف مخلوقات و خلیفه خدا ، بر روی زمین می باشد امّا دستیابی به این مقام، به سادگی میسّر نمیباشد بلکه تلاش و ممارست بسیاری را می طلبد .

چرا افراد وظیفه شناس در کار موفق ترند؟

افراد وظیفه شناس به دلیل تعهدی که نسبت به انجام وظیفه خود احساس می کنند همیشه نهایت تلاش شان را برای بهتر انجام دادن امور انجام می دهند.

افراد وظیفه شناس چه کسانی هستند

افراد وظیفه شناس چه کسانی هستند؟ | داشتن شخصیتی مناسب در کار برای کارفرمایان اهمیت زیادی دارد به طوری که بسیاری از کارفرمایان برتر هنگام تصمیم گیری در مورد این که چه کسی باید کار مورد نظر را انجام دهد صرفا به تخصص افراد نگاه نمی کنند و ویژگی های شخصیتی را نیز در نظر می گیرند. بنابراین، این پرسش مطرح می شود که مهم ترین ویژگی شخصیتی در محیط کار چیست؟

حس مسئولیت نسبت به حیوانات

امروزه توجه جوامع به مسئله حقوق حیوانات جلب شده است. بر این اساس در دهه‌های اخیر انجمن‌های حمایت از حقوق حیوانات در دنیا راه‌اندازی شده و تبلیغات گسترده‌ای به راه انداخته‌اند؛ درحالی‌که دین مبین اسلام بیش از چهارده قرن پیش بر رعایت حقوق حیوانات سفارش بسیار نموده است.

حس مسئولیت در قبال طبیعت

طبیعت از جمله برجسته‌ترین آیات الهی است که تفکر و تعقل درباره عناصر و ارتباط آن‌ها با یکدیگر، انسان را به شناخت بهتر عالم وجود و در نهایت، به شناخت خالق هستی و وحدانیت او رهنمون می‌کند. اهمیت این موضوع به اندازه‌ای است که امام صادق علیه السلام  در حدیث مفصلی،[37] شگفتی‌های خلقت از جمله شگفتی‌های طبیعت را تشریح می‌فرماید.[38]

حس مسئولیت نسبت به نظامهای سلطه گر و مستکبر

قرآن کریم در سوره نحل پس از بیان این مهم که برای هر امتی رسولی فرستادیم، محتوا و اساس دعوت تمام پیامبران را «توحید» و «مبارزه با طاغوت» معرفی می‌فرماید، چرا که اگر پایه‏های توحید محکم نشود، و طاغوت‌ها از جوامع انسانی طرد نگردند، هیچ برنامه اصلاحی قابلیت پیاده کردن ندارد. به معنی دیگر خداپرستی با پذیرش سلطه طاغوت‏ها و ستمگران، نمی‏سازد.[27]

 حس مسئولیت نسبت به کار و شغل

اسلام دین کار و کوشش است. از نگاه اسلام کار و کسب درآمد از راه حلال به‌عنوان برترین عبادت و هم‌ردیف مجاهدت در راه خدا معرفی شده است و انسان تلاش‌گر، افزون بر سود مادی، از ثواب‌های اخروی نیز برخوردار است.

وظیفه شناسی و مسئولیت پذیری در قرآن و سنّت

از منظر اسلام خداوند متعال در برابر هر نعمتی، مسئولیتی را بر عهده انسان قرار داده و به میزان مسئولیت نیز از انسان بازخواست خواهد نمود، مهم آن است که مسئولیت‌ها را به خوبی بشناسیم.

به گزارش مشرق، انسان، موجودی رها شده نیست تا همانند حیوانات، تمام همتش پر کردن شکم باشد و خود را در برابر هیچ‌کس پاسخگو نداند؛ بلکه تفاوت انسان با سایر موجودات، افزون بر عقل و خِرد، وظایفی است که توسط آفریننده انسان برای او وضع شده است تا با عمل به آن‌ها، سعادت دنیا و آخرت را به دست آورد.

وظیفه شناسی دلالت بر تمایل به انجام وظیفه به خوبی و جدی گرفتن تعهدات نسبت به دیگران دارد. افراد وظیفه شناس در مقابل کار آسان و بی نظم تمایل به کارآیی و سازماندهی دارند. آنها تمایل به خود انضباطی نشان می دهند، وظیفه شناسانه عمل می کنند و هدفشان دستیابی به موفقیت است. آنها رفتارهای برنامه ریزی شده و نه یکهویی را نشان می دهند و به طور کلی قابل اعتماد هستند. این در رفتارهای مشخص مانند نظم و ترتیب نشان داده می شود. همچنین شامل عناصری مانند دقت، تدبیر (تمایل به تفکر دقیق قبل از اقدام) هستند. این ویژگی شخصیتی یکی از بعد های پنج عامل بزرگ شخصیتی است.