اقسام معرفت در قرآن کريم

نويسنده: حسن معلمي (1)

چکيده

در قرآن کريم علم از منظرهاي مختلف تقسيم شده است؛ گاهي به لحاظ ابزار مثل علم از طريق حواس و يا غيرحواس و تقسيم حواس نيز به حواس ظاهري و باطني و در مواردي به لحاظ نحوه ادراک مثل شهودي يا حصولي و گاهي به لحاظ متعلق ادراک مثل علم به خالق هستي يا مخلوقات و گاهي به لحاظ نوع ادراک که محدود است يا نامحدود و بر هر کدام از اين اقسام نيز آثار و نتايجي مترتب مي‌گردد.

مقدمه

معرفت به معناي دانستن و دانش و آگاهي معنايي عام و بديهي است و همان‌گونه که فلاسفه گفته‌اند، غيرقابل تعريف است، زيرا مفهومي روشن‌تر از آنکه بتواند آن را تعريف و تبيين کند وجود ندارد. و اين معناي عام و بديهي اقسامي دارد که نمودار اقسام آن بدين شکل است:

1. اقسام معرفت

پيش از پرداختن به اقسام علم و توضيح آنها توجه به يک نکته بسيار راهگشا و مفيد و حتي ضروري است. نکته مورد نظر اين است که معمولاً فلاسفه حقيقت علم را به حضور شيءِ نزد عالم مي‌دانند و يا حضور معلوم ترد عالم مي‌دانند ولي هنگامي که مي‌خواهند علم را وصف قرار دادند آن را وصف عالم قلمداد مي‌کنند، درحالي‌که حضور معلوم وصف معلوم است نه وصف عالم، از اين‌رو اگر علم را به احاطه و اشراف و کشف عالم معنا کنيم و حقيقت علم را اين معنا بدانيم، اين مشکل برطرف مي‌گردد و اتصاف عالم به علم وصف خود عالم خواهد بود؛ يعني اين عالم است که اشراف و احاطه و کشف نسبت به معلوم دارد نه معلوم نسبت به عالم.

2. اقسام معرفت در قرآن کريم

قرآن کريم همچون کتب علمي و فلسفي علوم و علم و معرفت را دسته‌بندي نکرده است، ولي مطالبي در آن مطرح شده است که مي‌توان انواعي از علم و معرفت را از آنها استنباط کرد، از اين رو ابتدا مطالب متنوع و قابل استخراج از قرآن کريم مطرح و سپس براي رسيدن به انواع معرفت به تجزيه و تحليل مطال مذکور مي‌پردازيم. مطالب مذکور عبارتند از:
الف) قرآن مجيد، ابزار و راه‌هايي براي علم معرفي کرده که عبارتند از: 1. سمع؛ 2. بصر؛ 3. قلب؛ 4. فؤاد؛ 5. الهام الهي؛ 6. کشف غطاء؛ 7. ديدن برهان رب؛ 8. خواب.

نتيجه‌گيري

تقسيم علم به حضوري و حصولي يک حصر عقلي است و نيز مصداق آن نيز معلوم به علم حضوري خطاناپذير است و نيز تقسيم علم حصولي به تصوري و تصديقي و تقسيم تصور به کلي و جزئي نيز بديهي و وجداني است، لذا نمودار مربوط به آن غيرقابل ترديد است.

استاد مصباح:

طرح مساله تاثر فلسفه اسلامی از فلسفه غرب و ادراج آن در فلسفه غرب، فرع بر شناخت دقیق فلسفه اسلامی و فلسفه غرب است که پرداختن به صحت و سقم این ادعا مربوط به بحث مانبوده و در این مجال نمی گنجد.

معرفت شناسی ؛ پیشینه و تعاریف

منبع : فصلنامه ذهن، شماره 1 ,

با حضور دانشوران: آیت الله محمد تقی مصباح یزدی، حجت الاسلام و المسلمین غلامرضا فیاضی، دکتر محمد لگن هاوزن و آقای مصطفی ملکیان

اشاره

آنچه زیر این عنوان از منظر خوانندگان فرهیخته می گذرد، ویراسته بخشی از سلسله نشست های پژوهشی -آموزشی است که با حضور استادان و دانشوران گرامی حضرات: آیت الله محمدتقی مصباح یزدی استاد برجسته حوزه علمیه، حجت الاسلام و المسلمین غلامرضا فیاضی مدرس متبحر حکمت صدرایی در حوزه علمیه قم، دکتر محمد لگن هاوزن مدرس و اندیشور و آقای مصطفی ملکیان مدرس فاضل دانشگاه، در مؤسسه امام خمینی (حوزه علمیه قم) به منظور تبیین تاریخی و تطبیقی مباحث معرفت شناسی برای طلاب حوزه علمیه قم تشکیل یافته است.

معرفت چیست؟

منبع : فصلنامه معرفت، شماره 42 , طالبی، محمد حسین

فارغ التحصیل کارشناسی ارشد فلسفه از مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ه)

چکیده

علم معرفت شناسی همانند علم منطق، یکی از پایه های نظری مکاتب فلسفی به شمار می رود به طوری که می توان گفت که شناخت شناسی در هر مکتب فلسفی تعیین کننده مرزهای آن مکتب است. دانشمندی که به لحاظ حوزه معرفت شناسی شکاک باشد در روش فلسفی خود نیز شیوه شکاکانه را برمی گزیند. همچنان که اگر فعالیت ذهنی و فکری خود را در نظریه شناخت،

جایگاه معرفت شناسی در فلسفه اسلامی

منبع : فصلنامه امام صادق، شماره 8 , علیزاده، بیوک

چکیده: از زمان کانت به این سو، معرفت شناسی در کانون توجه فیلسوفان قرار گرفته ودل مشغولی اصلی آنان به شمار می رود. هنر اساسی کانت در عطف توجه فیلسوفان، به نقش فعال فاهمه بود. تا آن زمان، تصور عمومی ذهن را منفعل محض می دانست که آینه وار جهان واقع را چنانکه هست به آدمی می نمایاند.

3-2. نقش ذهن در فرایند شناخت

از نظر فیلسوفان ذهن آدمی در فرایند شناخت نه منفعل محض است و نه فاعل تام، بلکه هم فاعل است و هم منفعل. آدمی در ابتدای خلقت فاقد هر نوع علم و ادراک و اساسا فاقد ذهن است. فرایند شناخت با به کار افتادن حواس، اعم از حواس ظاهری و باطنی، آغاز می شود. بدین ترتیب با پدید آمدن صورحسی، ذهن ساخته می شود. پس از تحقق صورتهای حسی، قوه خیال به کار می افتد و صورتهای خیالی صور پیشین در مرتبه خیال پدید می آید. بعد از این مرحله، نوبت فعالیت قوه عقلانی است. صورتهای عقلی مدرکات، در این مرحله در مرتبه عقل منعکس می شود. در طی این سه مرحله، نقش ذهن جز پذیرش صور چیز دیگری نیست. در اینکه آیا این پذیرش از نوع پذیرش ماده نسبت به صورت ست یا از نوع پذیرش عرض از سوی جوهر، میان حکیمان مسلمان اختلاف رای وجود دارد. ملاصدرا و پیروان فلسفه او قول اول را پذیرفته اند، و جمهور فلاسفه به رای دوم نظر داده اند.

گذری به معرفت شناسی

منبع : مجله کیهان اندیشه، فروردین و اردیبهشت 1376، شماره 71 , فعالی، محمد تقی

مقدّمه

«معرفت شناسی»یا«تئوری معرفت»که در این گفتار محور سخن است را به گونه های مختلفی تعریف کرده اند.چی شلم می گوید:«تئوری معرفت، علمی است که درباره توجیه باور، یا به تعبیر ادق، درباره توجیه باور کردن بحث می کند.» (1) جاناتان دنسی، معرفت شناسی را اینگونه تعریف کرده است:«معرفت شناسی، مطالعه معرفت(معرفت پژوهی)و توجیه باور است.» (2) همچنین لیسی، در فرهنگ فلسفه خود می گوید:«تحقیق در باب ماهیت و منشأ توجیه، باور و معرفت و انواع معرفت به همراه مفاهیمی از قبیل:فهم، دلیل، داوری، احساس، تخیّل، حدس، آموختن و نسیان را معرفت شناسی می گویند». (3) لذا این علم، درباره باور، معرفت، توجیه و انواع معرفتها بحث می کند.در این نوشتار از دو بعد به معرفت شناسی نگاه می شود؛از یکسو جنبه تاریخی آن البته به طور مختصر ملاحظه شد، و از سوی دیگر به ارتباطات مختلفیکه این علم با دیگر شاخه های دانش دارد پرداخته می شود.

ادامه دارد

چهار تکلیف ضروری برای پایداری نظام‌های اجتماعی

تالکوت پارسونز، (15) جامعه‌شناس نیمه‌ی سده‌ی بیستم، چهار تکلیف ضروری: تطبیق، دست یابی به هدف، یکپارچگی، تثبیت یا نگهداشت الگو را برای ماندگاری هر نظامی (سیستم) بر می‌شمارد. این چهار وظیفه، در بالاترین سطح خود، با چهار نظام کنش: نظام رفتاری، نظام شخصیتی، نظام

پیشینه‌ی سرمایه‌ی مذهبی

به طور کلی می‌توان گفت بحث از سرمایه‌ی مذهبی با این عنوان، نو و ابتکاری، اما مطالعات مختلفی انجام شده است که در آنها به نوعی اثر مذهب بر رفتارهای اقتصادی مطرح شده‌اند. برخی از این مطالعات نیز بعضی ویژگی‌های مذهبی افراد را بر تولید، رشد اقتصادی و مصرف مؤثر دانسته‌اند. می‌توان مطالعات انجام شده در این زمینه را به سه دسته تقسیم کرد.

نحوه‌ی اثرگذاری سرمایه‌ی مذهبی فردی بر توسعه با نگرش نظام مند

سرمایه‌ی مذهبی فردی از راه‌های مختلف موجب اثرگذاری بر رفتارهای افراد می‌شود؛ مذهب، موجب رشد معنویت و اخلاق می‌گردد؛ این دو عامل موجب بهبود اعتماد به نفس از طریق توجه کمتر به مادیات می‌شود؛ اعتماد به نفس بیشتر، موجب افزایش توانایی‌ها، ابتکارات، نوآوری‌ها و در نهایت

تبیین الگوی مفهومی پیشرفت حقیقی اسلامی-ایرانی مبتنی بر معرفت شناسی دینی با استفاده از رویکرد نظام‌مند

مهم‌ترین و اصیل‌ترین هدف تشکیل دولت اسلامی و ارسال پیامبران (علیهم السلام) دعوت به سوی خدا و کمک به رشد معنوی انسانها است. برای دستیابی به هدف اصیل یادشده، نیل به علم و دانایی در بستر فرهنگ دینی، به عنوان

عدالت از منظر اسلام

پس از آنکه تقریباً نظر سایر مکاتب طرح گردید، در این قسمت به دیدگاه اسلام در مورد عدالت پرداخته می‌شود. عدالت اجتماعی را می‌توان به عنوان بزرگترین هدف از تشکیل حکومت اسلامی تلقی کرد. بعثت پیامبران و تشریع ادیان به منظور تحقق قسط و عدل، با مفهوم وسیع کلمه، در نظام حیات انسان بوده است. قرآن مجید در این باره می‌فرماید:

نظریه‌ها و مفاهیم توسعه‌ی اجتماعی-فرهنگی

با بررسی دیدگاه‌ها و نظریات متعدد درباره‌ی توسعه‌ی اجتماعی-فرهنگی، مشخص می‌گردد که برخی از نظریه‌ها به تعریف فرهنگ و اجتماع پرداخته و بعضی به عوامل مؤثر بر آنها اشاره دارند. همچنین برخی دیگر به پیامدهای آنها اشاره می‌کنند.

عضو هیئت علمی گروه معارف دانشگاه امام صادق(ع)،گفت: در فلسفۀ اسلامی، شناخت در سه ساحت حس، خیال و عقل رخ می‌دهد و مباحث معرفت­‌شناسی در فلسفه اسلامی ذیل مباحث هستی‌­‌شناسی می‌­‌آید، اگر به این شکل نباشد، مشکلاتی به وجود می‌­آید.

متن پیش رو بخشی از جزوۀ «معرفت شناسی اسلامی» که درس‌گفتارى از آقای «دکتر مهدی سپهری» در باب جایگاه توحید در هستی شناسی و فلسفه ی علم است ؛ این درس‌گفتار حاصل سلسله جلسات سطح سه سیزدهمین دورۀ آموزشى تربیتى «والعصر» مى باشد که در تابستان 1390 برگزار شده است که به همت مؤسسۀ علمی- فرهنگی سدید پس از پیاده سازى و ویرایش در اختیار علاقه‌مندان قرار گرفته است.

جامعه شناسی معرفت و علم

منبع : فصلنامه ذهن، شماره 4 , پارسانیا، حمید

اشاره:

مقاله حاضر با هدف کاوش و بررسی تکوین و پیدایش رویکرد جامعه شناختی به معرفت و علم تنظیم شده است، بر این اساس ابتدا به رویکردهای مختلفی که به مسأله علم و شناخت وجود دارد و از آن جمله به دو رویکرد وجودشناختی و معرفت شناسانه اشاره می شود و سپس به عواملی پرداخته می شود که موجب گردید تا سمت و سوی مباحث فلسفی به ترتیب از وجودشناسی به معرفت شناسی و از آن به فلسفه علم و سپس به جامعه شناسی معرفت گرایش یابد.

جایگاه معرفت شناسی در فلسفه اسلامی

چکیده: از زمان کانت به این سو، معرفت شناسی در کانون توجه فیلسوفان قرار گرفته ودل مشغولی اصلی آنان به شمار می رود. هنر اساسی کانت در عطف توجه فیلسوفان، به نقش فعال فاهمه بود. تا آن زمان، تصور عمومی ذهن را منفعل محض می دانست که آینه وار جهان واقع را چنانکه هست به آدمی می نمایاند.

گذری به معرفت شناسی

مقدّمه

«معرفت شناسی»یا«تئوری معرفت»که در این گفتار محور سخن است را به گونه های مختلفی تعریف کرده اند.چی شلم می گوید:«تئوری معرفت، علمی است که درباره توجیه باور، یا به تعبیر ادق، درباره توجیه باور کردن بحث می کند.» (1) جاناتان دنسی، معرفت شناسی را اینگونه تعریف

معرفت‌شناسی چیست؟

مقدمهٔ کوتاهی بر معرفت‌شناسی

دانشگاه یِیل، دانشکدهٔ فلسفه

من فرض می‌کنم که خیلی‌ها می‌دانند که معرفت‌شناسی شاخه‌ای از فلسفه است، ولی چیز بیشتری نمی‌دانند. (یعنی چیز بیشتری دربارهٔ این که معرفت‌شناسی چیست نمی‌دانند - بگذارید از حالا دچار شک نشویم!) پاسخ استاندارد و بسیار کوتاه به پرسش عنوان این متن این است که

اهمیت معرفت‌شناسی

نخستین عامل توجه به معرفت‌شناسی، خطای حواس بود که زمینه را برای توجه به ادراک‌های عقلی فراهم کرد. اما از سوی دیگر، اختلاف فیلسوفان در ادراک‌های عقلی و مشاهده

روش سوفسطاییان

به عقیده کاپلستون،(8) روش سوفسطاییان، تجربی و استقرایی بوده است. وی در این باره می گوید:

تعریف معرفت و معرفت شناسی

«معرفت» در لغت به معنای «شناخت» و در اصطلاح رایج معرفت شناسان، «باور صادق موجّه» را گویند.(3) «معرفت شناسی» معادل واژه لاتینی «epistemology» به معنای «بررسی

معرفت شناسی از دیدگاه سوفسطاییان

جواد رقوی

مقدّمه

دیدگاههای گوناگون درباره تعیین اصل نهایی اشیا (چیزها) و جهان، نوعی سردرگمی و بی اعتباری در فلسفه را باعث شده بود و

پیش گفتار

گرایش به دانش، ریشه در ژرفای وجود آدمی دارد و کنجکاوی لبْ بر لُبّ مستی انسان نهاده است. حقیقت پژوهی در گذر زمان از روز نخست حیات بشر می آغازد و یار دیرین و

معرفت شناسی چیست؟ تعریف معرفت شناسی به زبان ساده 

معرفت‌ شناسی چیست؟ خب فکر نمی‌کنم این سوالی باشد که هر روز یا حداقل سالی یک بار از خودمان بپرسیم. اما به عنوان یکی از ستون‌های اصلی فلسفه باید حتما بهش