شرایط اختیار و انتخاب

در بحث اختیار روشن شد كه كمال انسان، از آن جهت كه انسان است، كمالی است كه با انتخاب و اختیار به دست می‌آید. پس می‌توان گفت: ویژگی تكامل انسان، از آن جهت كه انسان است، تكامل اختیاری است. و این همان است كه در آخرین آیة سورة احزاب از آن با عنوان امانتی یاد شده كه آدمی آن را پذیرفته است:

إِنَّا عَرَضْنَا الأَمَانَةَ عَلَى السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ وَالْجِبَالِ فَأَبَیْنَ أَن یَحْمِلْنَهَا وَأَشْفَقْنَ مِنْهَا وَحَمَلَهَا الإِنسَانُ إِنَّهُ كَانَ ظَلُوماً جَهُولاً؛(1)و (2)«ما (آن) امانت را بر آسمان‌ها و زمین و كوه‌ها عرضه داشتیم؛ پس، از برداشتن آن سر باز زدند و هراسیدند و(لی) انسان آن را برداشت. راستی که او بسیار ستمكار و نادان است».

حافظ، دقیقاً با توجه به همین آیه، این بیت بسیار مشهور و بلند خود را ساخته است.

آسـمان بار امانـت نتـوانست كشـید قـرعة فـال به نام مـن دیـوانه زدنـد

دربارة بحث‌های فراوانی كه دربارة این آیه و تفسیر آن آمده است، می‌توان به تفسیر المیزان رجوع كرد.(3)

1. ر.ك: حسین الخزاعی النیشابوری، روض الجنان و روح الجنان، ج 16، ص 27؛ ملافتح‌الله كاشانی، منهج الصادقین، ج 7، ص 373.

2. احزاب (33)، 72.

3. ر.ك: محمدحسین طباطبایی، المیزان، ج 16، ص 373.

امانت در این آیه، هرگونه تفسیر شود، بی‌رابطه با انتخاب، اختیار و تكلیف نیست و این همان مسئولیت آدمی در برابر خدای بزرگ است.

برای اینكه آدمی بتواند چیزی را انتخاب كند و مسئولیت آن را بپذیرد، شرایطی لازم است كه نخستین آن، این است كه شیء مورد تكلیف را «بشناسد» و بداند كه در برابر آن، چه مسئولیتی دارد. دیگر اینكه گرایش‌های متضادی در زمینة آن فعل داشته باشد تا زمینه‌ای برای انتخاب و اختیار فراهم شود. سوم اینكه قدرت و یارایی تصمیم‌گیری و انتخاب داشته باشد تا بین گرایش‌های متضاد، یكی را انتخاب كند و چهارم اینكه آنچه را انتخاب می‌کند، بتواند به مرحلة عمل درآورد؛ یعنی شرایط انجام دادن فعل و قدرت عمل كردن به آن برای وی آماده باشد.

مایه‌های سه شرط نخست، همه در نهاد انسان به طور فطری قرار داده شده است؛ اما شرایط عمل مربوط به خارج از وجود انسان است. باید در خارج شرایطی فراهم باشد علاوه بر ابزار عمل و دست و پا و سایر وسایل كه در انسان هست تا انسان بتواند كاری را انجام دهد. بنابراین، جا دارد كه دربارة مایه‌های فطری خداداد و كیفیت به فعلیت رسیدن آنها بحث كنیم.

شناخت، نخستین شرط اختیار و انتخاب

گفتیم نخستین شرط اختیار و انتخاب، علم و ادراك و به تعبیر دیگر شناخت است. در قرآن، در این باره آیات آن‌چنان فراوان است كه بحث در خصوص یكایك و جمیع آنها بسیار طولانی خواهد شد. پس می‌كوشیم مهم‌ترین مباحث را در زمینة شناخت ازدیدگاه قرآن(1) بررسی كنیم. روشن‌ترین آیاتی كه در زمینة «علم» وجود دارد، به‌ویژه آیاتی كه با اختیار و مسئولیت انسان رابطه دارد، این آیات است:

إِنَّا خَلَقْنَا الإِنسَانَ مِن نُّطْفَةٍ أَمْشَاجٍ نَّبْتَلِیهِ فَجَعَلْنَاهُ سَمِیعاً بَصِیراً؛(2)«راستی که آدمی را از نطفه‌ای آمیخته (از عناصر گوناگون) آفریدیم؛ می‌آزماییمش از این رو او را شنوا و بینا ساختیم».

این آیه پس از ذكر آفرینش آدمی از نطفة آمیخته، به حكمت این آفرینش و هدف آنكه آزمودن اوست، اشاره می‌کند؛ یعنی بر سر چند راه قرار می‌گیرد تا زمینه برای «ابتلا» و اجرای مسئولیت وی فراهم آید، سپس می‌فرماید: به او توان ادراك دادیم، او را شنوا و بینا آفریدیم.

با توجه به ارتباط میان واژه‌ها درمی‌یابیم كه برای «ابتلا»، سمع و بصر لازم است. (انتخاب سمع و بصر در میان انواع ادراك‌های انسان، به دلیل اهمیت و وسعت این دو حس در شناخت است.) به هر حال، این نكته از آیه برمی‌آید كه برای اینكه انسان مورد آزمایش قرار گیرد و هدف آفرینش وی در این جهان تأمین شود، باید دارای قدرت شناخت باشد.

وَاللّهُ أَخْرَجَكُم مِّن بُطُونِ أُمَّهَاتِكُمْ لاَ تَعْلَمُونَ شَیْئاً وَجَعَلَ لَكُمُ الْسَّمْعَ وَالأَبْصَارَ وَالأَفْئِدَةَ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ؛(3)«خدا شما را از شكم مادرانتان برون فرستاد در حالی كه هیچ چیز نمی‌دانستید. و برای شما چشم و گوش و دل آفرید (تا شناخت پیدا كنید) باشد كه سپاس گزارید».