توكّل

نویسنده : احمد ديلمي و مسعود آذربايجاني ـ اخلاق اسلامي، ص 89

يكي از مفاهيم عام در اخلاق اسلامي كه ناظر به صفتي نفساني و بيانگر رابطه اي خاص ميان انسان وخداوند است، مفهوم «توكّل» مي باشد. در اين مختصر اين مفهوم را از جهت منزلت و جايگاه آن، ماهيت و درجاتش و نسبت آن با سعي و كوشش مورد مطالعه قرار مي دهيم.
يك) ماهيت توكّل: عالمان اخلاق در باب ماهيت آن گفته اند: توكل يعني اعتماد و اطمينان قلبي انسان به خداوند در همه‌ امور خويش و بيزاري از هر قدرتي غير از او. البته تحقق اين حالت در انسان متوقف است بر ايمان و يقين و قوّت قلب نسبت به اين كه هيچ قوّت و قدرتي جدا از خداوند در كار عالم و آدم اثر گذار نمي باشد و همه علل و اسباب مقهور قدرت الهي اند و تحت اراده او عمل مي كنند،

توبه

نویسنده : احمد صادقي اردستاني ـ ره توشه راهيان نور، ش 33 ص 173

اگر پدر و مادر، طفل خويش را كه محصول زندگي آنان است، در معرض انحراف و تباهي و اتلاف ببينند، در مقام چاره و اصلاح او بر مي آيند. اصولاً هر صانعي نسبت به مصنوع خويش حساسيّت دارد و هنر و كمال خود را در آن متجلّي مي بيند و براي حفظ آن كوشش لازم را مبذول مي دارد.
از تمثيلهاي معروف است كه «كسي كوزه اي از كوزه گري خريد و آن را در حضور او شكست! اين عمل چند بار تكرار شد و خشم كوزه گر را برانگيخت! خريدار گفت: چرا نگران مي شوي! من وجه كوزه هاي شكسته را به تو پرداخت مي كنم! كوزه گر گفت: درست است، ولي شكستن مصنوع من در حضور من كه براي آن زحمت فراوان كشيده و كمال و سلامت آن را مي خواهم، سخت ناراحت كننده است!»

هر كس از عقل غريزي خود با چنان بصيرتي بهره گيرد كه به معرفت خدا و التزام به دين الهي نايل شود، واجد عقلي است كه به وسيله آن خداوند پرستش مي شود و بهشت به دست مي آيد.
درباره عوامل شكوفايي و ركود عقل به معناي عقل حسابگر ـ يعني عقلي كه در مرتبه عقل بالفعل است ـ روانشناسان تحقيقات بسياري كرده اند. حاصل تحقيقات آنان در قلمرو تعليم و تربيت، قابل بررسي و بهره برداري است. آنچه در محدوده اخلاق بايد مورد توجه قرار گيرد همان عواملي است كه عالمان اخلاق الهي مطرح كرده اند.

تحصيل و كسب علم

نویسنده : محمد فتحعلي خاني ـ آموزه هاي بنيادين علم اخلاق، ج 2،ص 45

اهميت علم و دانش
يكي از گرايشهاي فطري انسان حقيقت جويي است و يكي از تواناييهاي انسان قدرت شناخت واقعيات است. شناخت خود و جهان پيرامون يا به عبارت ديگر خودآگاهي و ديگرآگاهي از ويژگي هاي انسان است. انسان با آگاهي از خويشتن، قادر مي شود چيزهاي ديگر را بشناسد و حتي خداشناس گردد. پيش از اين، اهميت خودشناسي را يادآور شديم؛ اكنون تأكيد مي كنيم كه خودشناسي مبدأ همه شناختهاي ماست و كسي كه خود را بشناسد: اولاً ضرورت شناختهاي ديگر بر او آشكار مي شود، زيرا به غايت وجودي خود پي مي برد و به ضعف و كاستي بالفعل خويش آگاه مي گردد و ضرورت شناخت مسير و شيوه حركت به سوي مقصد را در مي يابد و ثانياً شناخت هاي ديگر براي او ممكن مي گردد. اميرالمؤمنين ـ عليه السّلام ـ فرموده اند:

عقل مايه حيات و موجب كمال است و بدون آن غايت انسان تحقق نمي يابد.
عقل و انديشه راهبر انسان به سوي كمال هستند و ثمره عقل، حركت اندامها در جهت صحيح و مسير هدايت است. امام علي ـ عليه السّلام ـ مي فرمايند:
عقلها راهبران انديشه ها، و انديشه ها راهبران قلبها، و قلبها راهبران حواس و حواس راهبران اندام هستند. [1]
كسي كه از عقل بهره كافي برد همواره همراه حق است[2] و در راه حق پايداري مي كند[3] و در پايداري خويش نيتي صادق دارد. عقل سرچشمه همه خيرات است، چرا كه ريشه علم را عقل سيراب مي كند. امام صادق ـ عليه السّلام ـ فرمودند: «و من العقل الفطنة و الفهم و الحفظ و العلم»[4] و اميرالمؤمنين ـ عليه السّلام ـ فرمودند: «العلم اصل كل خير»[5].

تقوا

نویسنده : علي اصغر الهامي نيا - اصول اخلاق اسلامي، ص 25

در تعريف تقوا گفته اند: «حفظ كردن نفس است از آنچه بيم ضررش مي رود.»[1]
بخشي از ضررها را عقل سليم تشخيص مي دهد و بخشي را شرع مقدس بيان كرده است و با توجه به اين كه خواسته هاي عقل سالم مورد امضاي شرع مي باشد معناي اصطلاحي تقوا در سخن امام صادق ـ عليه السلام ـ خلاصه مي شود:

ا

ترك گناه ومحرمات

نویسنده : (جامع احاديث الشيعه، ج 13 / صفحه 334).

از مهمترين مراحل در تهذيب نفس و سير و سلوك، ترك محرمّات است. يعني همان گونه كه در تربيت و سالم سازي بدن از انجام بعضي امور و خوردن پاره اي از خوردنيها بايد پرهيز كرد، در تربيت و تهذيب نفس نيز از انجام برخي كارها و استفاده از بعضي غذاها بايد اجتناب ورزيد. قطب راوندي از امام باقر ـ عليه السّلام ـ نقل مي كند كه فرمود:

از خصلت هاي بسيار زيبا و پسنديده، امانتداري و بازگرداندن بموقع و همراه با حفظ سلامت امانت است. معمولاً انسان در زندگي به انسان هاي امين نيازمند مي شود، تا مال، وسيله، راز يا مطلب مهمي را نزد آنها به امانت بسپارد. امانت گذاري ناشي از اعتماد به امانت گيرنده است. حفظ امانت ديگران، مراعات اعتماد آنها و احترام به احساسات پاك انساني است.

نویسنده : علي اصغر الهامي نيا ـ اخلاق اسلامي ص، 169

از خصلت هاي بسيار زيبا و پسنديده، امانتداري و بازگرداندن بموقع و همراه با حفظ سلامت امانت است. معمولاً انسان در زندگي به انسان هاي امين نيازمند مي شود، تا مال، وسيله، راز يا مطلب مهمي را نزد آنها به امانت بسپارد. امانت گذاري ناشي از اعتماد به امانت گيرنده است. حفظ امانت ديگران، مراعات اعتماد آنها و احترام به احساسات پاك انساني است.

نویسنده : (جامع احاديث الشيعه، ج 13 / صفحه 334).

از مهمترين مراحل در تهذيب نفس و سير و سلوك، ترك محرمّات است. يعني همان گونه كه در تربيت و سالم سازي بدن از انجام بعضي امور و خوردن پاره اي از خوردنيها بايد پرهيز كرد، در تربيت و تهذيب نفس نيز از انجام برخي كارها و استفاده از بعضي غذاها بايد اجتناب ورزيد. قطب راوندي از امام باقر ـ عليه السّلام ـ نقل مي كند كه فرمود:

نویسنده : علي اصغر الهامي نيا - اصول اخلاق اسلامي، ص 25

در تعريف تقوا گفته اند: «حفظ كردن نفس است از آنچه بيم ضررش مي رود.»[1]
بخشي از ضررها را عقل سليم تشخيص مي دهد و بخشي را شرع مقدس بيان كرده است و با توجه به اين كه خواسته هاي عقل سالم مورد امضاي شرع مي باشد معناي اصطلاحي تقوا در سخن امام صادق ـ عليه السلام ـ خلاصه مي شود:
«... اَن لا يفْقِدَكَ اللهُ حَيْثُ اَمرَكَ و لا يَراكَ حيثُ نَهاكَ»[2]

نویسنده : جواد محدثي ـ اخلاق معاشرت ـ ص 29

از قيمتي ترين سرمايه ها و ميراثهاي حيات آدمي «ادب» است،
حتي بالاتر از ثروت و سرمايه است (ادب مرد، به ز دولت اوست).
در بر خورد ها چيزي به زيبايي و جذابيت ادب نمي رسد. بايد آن را آموخت، به كار بست تا روابطي سالم و احترام آميز و پايدار ميان افراد، حاكم شود. اما همين واژه متداول و مشهور، گاهي تعريفي ناشناخته و حدّ و مرزي مبهم دارد. ازاين رو مناسب است كه بر مفهوم و جايگاه و شرايط آن، تأملي مجدد داشته باشيم و بدانيم كه به راستي «ادب چيست؟»

نویسنده : مهدي رحيمي- مرکز مطالعات و پژوهش هاي فرهنگي حوزه علميه

مقدمه:
يكي از مسائل اساسي در فلسفه اخلاق اين است كه ملاك و معيار فضيلت اخلاقي چيست و چگونه مي‎توان فعل اخلاقي را از فعل طبيعي بازشناخت. به تعبير ديگر، با توجه به چه ملاكي است كه مي‎توان فعلي را فضيلتي اخلاقي به شمار آورد؟
در مكاتب مختلف بحثهاي فراواني پيرامون شناخت ملاك فضيلت و تمييز فعل اخلاقي از غير آن صورت گرفته و هر مكتب به فراخور مباني فكري خويش معيار خاصي را ارائه داده و جدول مشخصي را براي فضائل اخلاقي ترسيم نموده است در اين گفتار كوتاه ابتدا به برخي از اين نظريات اشاره نموده و سپس ديدگاه اسلام مطرح شد.

نویسنده : علي اصغر الهامي نيا ـ اخلاق اسلامي، ص125

حسن خلق دو معنا دارد: معناي عام ومعناي خاص.[1]
حسن خلق به معناي عام عبارت است از مجموعه خصلت هاي پسنديده اي كه لازم است انسان روح خود را به آنها بيارايد.
حسن خلق به معناي خاص عبارت است از خوشرويي، خوشرفتاري، حسن معاشرت و برخورد پسنديده با ديگران. امام صادق ـ عليه السلام ـ در بيان حسن خلق به معناي خاص فرمود:

دلیل و گواه بر وجود آن صفت در صاحب آن رفتار است. اما رفتارها همیشه نمایانگر صفت اخلاقی نیستند؛ زیرا گاهی صاحب رفتار با سعی و تلاش می‌خواهد صفتی اخلاقی در خود ایجاد کند یا از خود دور سازد. در این حالت، او مجبور است با تمرین و تکرار رفتار خاص، برای تحقق هدف خود تلاش کند. ازاین‌رو رفتارهایی که با تلاش و کوشش و برای دستیابی به فضیلتی اخلاقی یا دور ساختن رذیلتی اخلاقی صادر می‌شود، سازنده صفتی اخلاقی‌‌اند، نه نمایان‌کننده آن.

هر شرایطی بتواند بی آن که بیندیشد و یا زمان زیادی برای تأمل در باره چگونگی رفتار خود صرف کند، به آسانی متناسب با آن خُلق رفتار کند. بدیهی است که از فضایل اخلاقی، رفتار و افعال نیک؛ و از رذایل اخلاقی، رفتار ناپسند صادر می‌شود.

انواع عزّت انسان

با توجه به معانی لغوی «عزّت»، این مفهوم، مراتبی از شدت و ضعف و کمال و نقصان دارد. بر این اساس، عزیز مطلق یا همان توانای حقیقی و مطلق که شکست‌ناپذیر است فقط خداست، اما عزّت در مراتب نازل‌تر برای انسان‌ها نیز ممکن است. انسان‌ها نیز در شرایطی می‌توانند توانمندی بالایی داشته باشند و عزیز خوانده شوند؛ همانند عزّت فرعون که ساحران بنی‌اسرائیل پیش از آغاز مبارزه با حضرت موسی علیه السلام آن را بر زبان جاری کردند و گفتند: «به عزّت فرعون سوگند که حتماً ما پیروز خواهیم شد»۱ و خدای متعال آن را نفی نفرمود و پس از یادکرد نقل قول ساحران، آن را نیز رد نکرد.

نویسنده : مهدي رحيمي- مركز مطالعات و پژوهش‎هاي حوزه علميه

مسئله اخلاق،‌تهذيب نفس و آراسته شدن به فضائل اخلاقي در همة اديان توحيدي و خصوصاً اسلام از اهميت بسيار بالائي برخوردار است، به طوري كه از اهداف بعثت انبياء و نزول قرآن كريم، تربيت انسان ها و آراسته شدن آنها به فضائل والاي اخلاقي است. خداوند در قرآن كريم مي فرمايد: «اوست خدايي كه در ميان مردم اُمّي پيامبري از خود آنها برانگيخت تا آيات وحي را بر آنان تلاوت كرده و به تزكيه و تربيت اخلاقي آنان بپردازد.».[1]

نویسنده : حسن منتظري- مركز مطالعات و پژوهش‎هاي حوزه علميه

مسائل اخلاقي در هر زمان از اهميّت فوق‌العاده‌اي برخوردار بوده ولي در عصر و زمان ما اهميت ويژه‌اي دارد چرا كه عوامل و انگيزه‌هاي فساد در عصر ما از هر زماني بيشتر است.

نویسنده : محمد فتحعلي خاني ـ آموزه هاي بنيادين علم اخلاق ، ج 2، ص 87

تعريف خودسازي
«خودسازي» به معناي شناخت معارف، ايجاد ملكات و انجام افعالي است كه كمالِ شناخته شده براي «خود» را پديد مي‎آورند.
درك ما از خودسازي، وابستگي كامل به شناخت ما از ماهيتِ «خود» و كمال مطلوب آن دارد؛ پس خودشناسي مقدمه اجتناب ناپذير خودسازي است. «خود» آن چنان كه با كمك درون بيني شناخته شد، موجودي است با مجموعه اي از تواناييها و گرايشها كه كمال آن قرب خداوند است. اين

رابطه اخلاق و قرآن

پس از بیان رابطه دین و اخلاق، شاید اشاره به رابطه اخلاق با قرآن چندان ضرورت نداشته باشد؛ زیرا قرآن که نخستین و البته معتبرترین سند معارف دین اسلام به شمار می‌آید، آیات اخلاقی بسیاری دارد که هر خواننده‌ای را مجاب می‌کند که میان قرآن کریم و اخلاق، ارتباط محکمی وجود دارد. یکی از اساسی‌ترین محورهای ارتباط قرآن و اخلاق، موضوع «تهذیب اخلاق» است. قرآن کریم بعد از یازده سوگند، سعادت انسان را در گرو تزکیة نفس می‌داند و می‌فرماید: (قَدْ أَفْلَحَ مَن زَكَّاهَا * وَ قَدْ خَابَ مَن دَسَّاهَا).۲ به علاوه قرآن کریم برای تهذیب اخلاق و رسیدن به کمالات و درک معارف دین، برنامه ویژه و اختصاصی دارد

برخی دیگر در تعریف اخلاق گفته‌اند: «بر نفس انسان کیفیاتی عارض می‌شود که پس از مدتی زایل می‌گردد که آن را ”حال“ گویند»،۱ «چنانچه این کیفیت نفسانی بر اثر عادت و یا عوامل دیگری ماندگار شده، به کندی زایل شود آن را ”ملکه“ گویند»،۲ آن گاه اگر این کیفیت نفسانی بدون فکر و بدون تکلّف در رفتار انسان منعکس شود،۳ آن را «سَجیه» و یا «خُلق» گویند. پس اخلاق انسان، مجموعه‌ای از خُلقیات و یا به عبارت بهتر، مجموعه ملکات هر فرد است که معمولاً در رفتارش نمود بیرونی می‌یابد. ازاین‌رو در کتب لغت «خُلق» را به معنای طبع، سجایا و عادات نیز معنا کرده‌اند.۴

بخش بزرگی از آموزه‌های اسلامی، اعم از آیات قرآن کریم و احادیث معصومان:، به موضوع «اخلاق» اختصاص یافته است. فراوانی آموزه‌های اخلاقی در قرآن و حدیث و سیره، علاوه بر نمودار ساختن اهمّیت اخلاق در زندگی بشر، این حقیقت را که پیامبر ختمی مرتب صلی الله علیه و آله

ايمان

نویسنده : احمد ديلمي و مسعود آذربايجاني ـ اخلاق اسلامي، ص 65

در ساختار اخلاق اسلامي، ايمان به عنوان عالي ترين صفت نفساني هدايت گر مورد تأكيد فراوان واقع شده و به همين دليل تحصيل مبادي و مقدمات آن همانند علم و يقين نيز به شدت مورد ترغيب و تشويق قرار گرفته است و ابزارها و راه هايي كه مي تواند آدمي را به اين صفات نفساني ارزشمند برساند، همانند تفّكر و خواطر و الهامات پسنديده، جايگاه ويژه اي در نظام اخلاقي اسلام دارند. در مقابل صفات نفساني معارض و مانع پيدايش ايمان در آدمي، از قبيل «جهل» اعم از بسيط و

تحصيل و كسب علم

نویسنده : محمد فتحعلي خاني ـ آموزه هاي بنيادين علم اخلاق، ج 2،ص 45

اهميت علم و دانش
يكي از گرايشهاي فطري انسان حقيقت جويي است و يكي از تواناييهاي انسان قدرت شناخت واقعيات است. شناخت خود و جهان پيرامون يا به عبارت ديگر

توبه

نویسنده : احمد صادقي اردستاني ـ ره توشه راهيان نور، ش 33 ص 173

اگر پدر و مادر، طفل خويش را كه محصول زندگي آنان است، در معرض انحراف و تباهي و اتلاف ببينند، در مقام چاره و اصلاح او بر مي آيند. اصولاً هر صانعي نسبت به مصنوع خويش حساسيّت دارد و هنر و كمال خود را در آن متجلّي مي بيند و براي حفظ آن كوشش لازم را مبذول مي دارد.

توكّل

نویسنده : احمد ديلمي و مسعود آذربايجاني ـ اخلاق اسلامي، ص 89

يكي از مفاهيم عام در اخلاق اسلامي كه ناظر به صفتي نفساني و بيانگر رابطه اي خاص ميان انسان وخداوند است، مفهوم «توكّل» مي باشد. در اين مختصر اين مفهوم را از جهت منزلت و جايگاه آن، ماهيت و درجاتش و نسبت آن با سعي و كوشش مورد مطالعه قرار مي دهيم.

محمدتقي رهبر، محمدحسن رحيميان ـ اخلاق و تربيت اسلامي، ص 124

نخستين گام در طريق تربيت و تهذيب، «مجاهده» است؛ يعني تلاش در جهت رفع موانعي كه سد راه كمال انسان است و بدون آن هر نوع تربيتي بي حاصل است. از ويژگيهاي تربيت ديني اين است كه پيش از آنكه از بيرون به تربيت انسان بپردازد، در آغاز، خويشتن فرد را به وي مي نماياند و ضعفها و قوتهايش را بدو گوشزد مي كند تا خودجوش در تكاپوي رشد و تزكيه باشد و موانع را از ميان بردارد.

چگونگي تعيين معيار فضيلت اخلاقي:
در تعيين فضيلت، ابتداء لازم است به اين مسئله پرداخته شود كه كمال حقيقي انسان در چيست، زيرا در صورتي امري فضيلت به حساب مي‎آيد كه كمالي را بر

نویسنده : مهدي رحيمي- مرکز مطالعات و پژوهش هاي فرهنگي حوزه علميه

مقدمه:
يكي از مسائل اساسي در فلسفه اخلاق اين است كه ملاك و معيار فضيلت اخلاقي چيست و چگونه مي‎توان فعل اخلاقي را از فعل طبيعي بازشناخت. به تعبير ديگر، با توجه به چه ملاكي است كه مي‎توان فعلي را فضيلتي اخلاقي به شمار آورد؟