شیطان دارای فرزندانی است که وی را کمک می‌کنند و تقریبا همۀ فرزندانش راه او را در پیش گرفته و مانند او ملعون و مطرودند، جز تعداد کمی از آنها؛ مانند شیطانی که همراه رسول خدا(ص) آفریده شده بود و حضرت وی را مسلمان کرد.

در موضوع این‌که شیطان از فرشتگان بود یا از اجنه، دیدگاه‌های مختلفی وجود دارد. منشأ این اختلاف، جریان خلقت حضرت آدم(ع) بود که با فرمان الهى، فرشتگان بر آدم(ع) سجده کردند، ولى شیطان از این فرمان سر باز زد.
عده‌اى که می‌گویند شیطان(ابلیس) از فرشتگان بود، به دلیل آن که در آیه شریفه، ابلیس از بین ملائکه استثنا شد: «همه ملائکه سجده کردند مگر ابلیس». پس ابلیس باید از جنس ملائکه باشد.

تعریف و ماهیت شیطان

الف. معنای لغوی و اصطلاحی «شیطان»

برخی لغت شناسان واژه ی «شیطان» را غیرعربی و متّخذ از زبان عبری به معنای دشمن و شریر دانسته و برخی آن را عربی و از ریشه ی «شَطَنَ» به معنای دور شدن و یا از ریشه ی «شاطَ» به معنای از بین رفتن چیزی به واسطه ی سوختن یا غیر آن، می دانند.([1]) از همین رو دلیل نامگذاری شیطان می تواند به دلیل دشمنی، کینه ورزی، شرارت، معنای انحراف از حق، سرکشی از فرمان الهی، هلاکت و شدت غضب باشد.

و در اصطلاح؛ شیطان اسم جنس و نامی عام برای هر موجود شریر و متمرد و فریبکار از جن وانس و حیوانات است.

[1] . احمدبن فارس، معجم مقاییس اللغة، ج 3، ذیل لغت «شطن و شیط» و ابن منظور، لسان العرب، ج 13، ذیل لغت.

شیطان‏شناسی در قرآن

نويسنده:علیمحمد قاسمی
منبع:فصلنامه معرفت

مقدّمه

از آن‏جا كه انسان موجودی است ذاتا طالب كمال نهایی و سعادت ابدی و همیشه در اندیشه شناخت كمال ابدی و نهایی و راه‏های وصول به آن و نیز شناخت موانع نیل به آن و كیفیت برطرف كردن آن‏هاست و نیز از آن‏جا كه شیطان را یكی از موانع مهم در راه نیل به كمال نهایی خود می‏داند، همیشه سعی دارد تا این موجود پلید را به خوبی شناخته، راه‏های مبارزه با او را نیز بشناسد و از این‏رو، به لحاظ تاریخی، مسأله شیطان و كیفیت خلقت و فلسفه آفرینش او، برنامه‏های او برای اغوای انسان و دام‏های گسترده و ابزار و وسایل اغواگری‏اش، مسأله حزب شیطان و كیفیت مبارزه با آن و مسائل دیگری از این قبیل همزاد انسان است. همیشه و در هر جا سخن از شیطان بوده، سؤالات متعددی نیز درباره او مطرح می‏شده است.

-

شیطان شناسی

خط خدا و خطوط شيطان

عبدالله بن مسعود مي گويد: روزي پيامبر خدا(ص) خطي براي ما کشيده و فرمود: اين خط و راه خداوند است. بعد در راست و چپ آن خط، خطوط متعددي رسم کرد و فرمود: اينها، خطها و راه هاي شيطان است. بر هر راهي شيطاني گماشته شده که شما را به راه خود دعوت مي کند. سپس فرمود: خدا در قرآن مي فرمايد: از راه مستقيم من پيروي کنيد و به راه هاي شيطان نرويد که متفرق شده و شکست مي خوريد. (1)

واژه شناسی قرآنی: ابلیس، شیطان

«ابلیس» از «بلس» (باء، لام و سین) است و اهل لغت معتقدند «ابلیس» از «ابلاس» (باب افعال از بلس) مشتق شده است؛ زیرا او از رحمت خدا ناامید شد. برخی گفته‌اند:

-

واژه شناسی قرآنی: ابلیس، شیطان

نویسنده: گروه نویسندگان

معناشناسی لغوی

1. ابلیس

«ابلیس» از «بلس» (باء، لام و سین) است (1) و اهل لغت معتقدند «ابلیس» از «ابلاس» (باب افعال از بلس) مشتق شده است؛ زیرا او از رحمت خدا ناامید شد. (2) برخی گفته‌اند:

بهشت آدم ، کدام بهشت بود ؟

در پاسخ این پرسش باید به این نکته توجّه داشت که گرچه بعضی آن را بهشت موعود نیکان و پاکان می دانند ، ولی ظاهر این است که آن بهشت نبود ، بلکه یکی از باغ های پرنعمت و روح افزای یکی از مناطق سرسبز زمین بوده است .

گناه آدم چه بود ؟

روشن است آدم باآن مقامی که خدا در آیات گذشته ، برای او بیان کرد ، مقام والایی از نظر معرفت و تقوا داشت ، او نماینده خدا در زمین بود ، او معلّم فرشتگان بود ، او مسجود ملائکه بزرگ خدا گردید، این آدم با این امتیازات ، مسلّما گناه نمی کند ، به علاوه می دانیم او پیامبر بود و هر پیامبری معصوم است .

بازگشت آدم به سوی خدا

فَتَلَقیّ ادَمُ مِنْ رَبِّهِ کَلِماتٍ فَتابَ عَلَیْهِ اِنَّهُ هُوَ التَّوّابُ الرَّحیمُ (1)

سپس آدم از پروردگار خود کلماتی دریافت داشت ( و با آن ها توبه کرد ) و خداوند توبه او را پذیرفت ، خداوند توّاب و رحیم است .

بابِل کجاست؟

درمورد واژه «بابِل» در آیه شریفه نیز نظرهایی ارائه شده است:

1. بعضی برآنند که منظور، شهر «بابِل» در عراق است.

2. برخی گفته اند: منظور، «بابِل» دماوند است.

3. و پاره ای نیز آن را منطقه وسیعی از نَصیبَیْن تا رَأْسُ الْعَیْن عنوان ساخته اند.

میزان صحّت اعمال، نیّت و اهداف آن هاست

ازجمله پیامها و درسهای آیه شریفه این است که میزان درستی یا نادرستی اعمال، هدفهایی است که درنظر گرفته می شود؛ بعنوان مثال، اگر فراگیری سحر و افسون به نیّت مبارزه با آن و افسونگران و برطرف ساختن شبهات و روشن ساختن فرق میان سحر و اعجاز پیامبران و زدودن آثار شوم آن باشد، هماهنگ با تقوا و ایمان و درستی است و کاری است عادلانه؛ امّا چنانچه به قصد گسترش آن آفت اجتماعی و اخلاقی و بکار گرفتن آن در مسیر ظالمانه باشد، کفر به خدا است.(1) (64)

چرا ابلیس مخالفت کرد ؟

می دانیم « شیطان » اسم جنس است و شامل نخستین شیطان و همه شیطان ها می شود ولی « ابلیس » اسم خاص است و اشاره به همان شیطانی است که اغواگر آدم شد ، او طبق صریح آیات قرآن از جنس فرشتگان نبود ، بلکه در صف آن ها قرار داشت، او از طایفه جنّ بود که مخلوق مادّی است، در آیه 50 سوره کهف می خوانیم : (67)

چگونه فرشته معلم انسان می شود ؟

در این جا سؤالی باقی می ماند و آن این که ؛ طبق ظاهر آیات فوق و روایات متعدّد ، هاروت و ماروت دو فرشته الهی بودند که برای مبارزه با اذیّت و آزار ساحران به تعلیم مردم پرداختند ، آیا به راستی فرشته می تواند معلّم انسان باشد ؟

شیطان شناسی از دیدگاه قرآن کریم (گریم های شیطانی و روش غلبه بر شیاطین)

گناه آدم چه بود ؟

روشن است آدم باآن مقامی که خدا در آیات گذشته ، برای او بیان کرد ، مقام والایی از نظر معرفت و تقوا داشت ، او نماینده خدا در زمین بود ، او معلّم فرشتگان بود ، او مسجود ملائکه بزرگ خدا گردید، این آدم با این امتیازات ، مسلّما گناه نمی کند ، به علاوه می دانیم او پیامبر بود و هر پیامبری معصوم است .

سِحْر از نظر اسلام

در این مورد فقهای اسلام ، همه می گویند : یاد گرفتن و انجام اعمال سحر و جادوگری ، حرام است .(1)

در این قسمت ، احادیثی از پیشوایان بزرگ اسلام رسیده است که در کتاب های معتبر ما نقل گردیده ، از جمله این که ؛

لغزشهای شیطان

فَاَزَلَّهُمَا الشَّیْطانُ عَنْها فَاَخْرَجَهُما مِمّا کانا فیهِ وَ قُلْنَا اهْبِطُوا بَعْضُکُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ وَ لَکُمْ فِی الاَْرْضِ مُسْتَقَرٌّ وَ مَتاعٌ اِلی حینٍ(3)

1- « نُورُ الثَّقَلَیْن » ، جلد 1 ، صفحه 58 .

2- تفسیر جوان 27 جلدی، دکتر محمد بیستونی، انتشارات دارالکتب الاسلامیه ، جلد 1 صفحه 141 تا 144 .

3- 36 / بقره .

میزان صحّت اعمال، نیّت و اهداف آن هاست

ازجمله پیامها و درسهای آیه شریفه این است که میزان درستی یا نادرستی اعمال، هدفهایی است که درنظر گرفته می شود؛ بعنوان مثال، اگر فراگیری سحر و افسون به نیّت مبارزه با آن و افسونگران و برطرف ساختن شبهات و روشن ساختن فرق میان سحر و اعجاز پیامبران و زدودن آثار شوم آن باشد، هماهنگ با تقوا و ایمان و درستی است و کاری است عادلانه؛ امّا چنانچه به قصد گسترش آن آفت اجتماعی و اخلاقی و بکار گرفتن آن در مسیر ظالمانه باشد، کفر به خدا است.(1)

بابِل کجاست؟

درمورد واژه «بابِل» در آیه شریفه نیز نظرهایی ارائه شده است:

1. بعضی برآنند که منظور، شهر «بابِل» در عراق است.

2. برخی گفته اند: منظور، «بابِل» دماوند است.

3. و پاره ای نیز آن را منطقه وسیعی از نَصیبَیْن تا رَأْسُ الْعَیْن عنوان ساخته اند.

سحر شیطان

وَاتَّبَعُوا ماتَتْلُواالشَّیاطینُ عَلی مُلْکِ سُلَیْمانَ وَ لکِنَ الشَّیاطینَ کَفَرُوا یُعَلِّمُونَ النّاسَ السِّحْرَ وَ ما اُنْزِلَ عَلَی الْمَلَکَیْنِ بِبابِلَ هارُوتَ وَ مارُوتَ وَ مایُعَلِّمانِ مِنْ اَحَدٍ حَتّی یَقُولا اِنَّما نَحْنُ فِتْنَهٌ فَلا تَکْفُرْ فَیَتَعَلَّمُونَ مِنْهُما ما یُفَرِّقُونَ بِهِ بَیْنَ الْمَرْءِ وَ زَوْجِهِ وَ ما هُمْ بِضارّینَ بِهِ مِنْ اَحَدٍ اِلاّ بِاِذْنِ اللّهِ وَ 1 تفسیر بیان 30 جلدی، دکتر محمد بیستونی، انتشارات فراهانی، جلد 1 صفحه 187 تا 193 .

دشمنی آدم با شیطان

«بَعْضُکُمْ لِبَعْض ٍ عَدُوٌّ» (1)78 / انبیاء.

1- 78 / انبیاء.

اغواگری شیطان

فَاَزَلَّهُمَاالشَّیْطانُ عَنْها فَاَخْرَجَهُما مِمّا کانا فیهِ وَ قُلْنَااهْبِطُوا بَعْضُکُمْ لِبَعْض عَدُوٌّ وَ لَکُمْ فِی الاَْرْض ِ مُسْتَقَرٌّ وَ مَتاعٌ اِلی حینٍ.

پس شیطان هر دو را از آن [باغ پرطراوت و زیبا] لغزانید و آنان را از آنچه در آن بودند، خارج ساخت؛ و [آنگاه ما به آنان] گفتیم: «[به زمین] فرودآیید. شمادشمن یکدیگرخواهید بود؛ و برایتان در زمین قرارگاه و تا چندی برخورداری [و بهره مندی] خواهد بود.

تعریف واژه شیطان

واژه «شَیْطان» در فرهنگ عرب، به هر سرکش و حق ستیزی خواه انسان، خواه حیوان و یا جِنّ اطلاق می شود؛ به همین جهت در قرآن شریف «شیاطین الجنّ والانس» آمده است.

واژه «رَجیم» بر وزن «فَعیل» از «رَجَمَ» به مفهوم «دورشده» است.

مقصود از « شیطان » در قرآن چیست ؟

کلمه « شیطان » از ماده « شَطَنَ » گرفته شده و « شاطِن » به معنی خبیث و پست آمده است و شَیْطان به موجود سرکش و متمرّد اطلاق می شود ، اعمّ از انسان و یا جنّ و یا جنبندگان دیگر و به معنی روح شریر و دور از حقّ نیز آمده است که در حقیقت همه این ها به یک قدر مشترک ، بازگشت می کنند .

فلسفه آفرینش شیطان

بسیاری می پرسند : شیطان که موجود اغواگری است ، اصلاً چرا آفریده شد و فلسفه وجود او چیست ؟ در پاسخ می گوییم :

سجده نکردن شیطان بر آدم

وَ اِذْ قُلْنا لِلْمَلائِکَهِ اسْجُدُوا لاِآدَمَ فَسَجَدُوا اِلاّ اِبْلیسَ اَبی وَاسْتَکْبَرَ وَ کانَ مِنَ الْکافِرینَ(1)(18) «»

ابلیس فرشته بود یا جن؟

گروهی ازجمله ابن مسعود و ابن عبّاس براین باورند که شیطان فرشته بود و در میان فرشتگان قرار داشت. مرحوم شیخ طوسی نیز این دیدگاه را برگزیده است. و افزون بر ظاهر تفاسیر، از ششمین امام نور (ع) نیز همین نکته روایت شده است.

کفر شیطان

«وَ کانَ مِنَ الْکافِرینَ» و از کافران شد مفسّران درباره «کفر شیطان» سخنان مختلفی دارند: