«معرفت أنفسى» به چند دلیل سودمندتر از سیر و معرفت آفاقى است:

اول. معرفت نفسانى معمولاً بریده از اصلاح اوصاف و اخلاق و عملکرد نفس نیست. در واقع، معرفت نفسانى همراه با تزکیه و تهذیب نفس و مراقبت از ورودى‏ها و خروجى‏هاى اوست، و این براى سعادت انسان بسیار سودمند است.

4. آیه شریفه «یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُواْ عَلَیْکُمْ أَنفُسَکُمْ» در حقیقت، بیانگر غرضى است که سایر آیات به طور اجمال آن را بیان نموده‏اند؛ از جمله آیه 18 و 19 سوره «حشر» که مى‏فرماید: «یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَلْتَنظُرْ نَفْسٌ مَّا قَدَّمَتْ لِغَدٍ وَاتَّقُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ خَبِیرٌ بِمَا تَعْمَلُونَ وَلَا تَکُونُوا کَالَّذِینَ نَسُوا اللَّهَ فَأَنسَاهُمْ أَنفُسَهُمْ أُوْلَئِکَ هُمُ الْفَاسِقُونَ.»

علّامه طباطبائى در ذیل آیه 172 «اعراف»، در تفسیر «وأشهدهم على أنفسهم» مى‏فرمایند: خداوند ذات و حقیقت انسان‏ها را که عین ربط و تعلّق به پروردگارشان است، به آنان نشان داد. فقر و نیاز به پروردگار، عین حقیقت انسان است. پس چگونه انسان پروردگار خود را مشاهده نمى‏کند در حالى که نیاز و فقر ذاتى خود را به او، مى‏بیند؟ چگونه آگاهى و شعور به نیاز و فقر، بدون آگاهى به محتاجٌ‏الیه قابل تصور است؟!20

چکیده

یکى از مسائل بنیادین در عرفان عملى، «معرفت شهودى نفس» مى‏باشد. فیلسوفان و عرفا از دیرباز موضوع معرفت نفس را در کانون توجهات و تأمّلات خویش قرار داده‏اند. شاید بتوان ریشه‏هاى این مبحث را در آثار سقراط جست‏وجو نمود. وى بر این جمله بسیار تأکید داشت که «خود را بشناس». فیلسوفان پس از او، از ارسطو گرفته تا فارابى، ابن‏سینا، شیخ اشراق، میرداماد، ملّاصدرا، ملّاهادى سبزوارى و علّامه طباطبائى، در آثار خود به این موضوع اهتمام ویژه داشته‏اند.

ج. دیدگاه عرفان اسلامى

معرفت نفس از دیدگاه عرفان بر سه پایه «وحدت شخصى وجود»، «تجلّى» و «فناء فى‏اللّه» استوار مى‏باشد.

بر اساس وحدت وجود، وجود حق‏تعالى در همه چیز جلوه‏گر است و غیر از وجود خداوند، در دار هستى هیچ وجوددیگرى‏نیست. ابن‏عربى دراین‏باره مى‏گوید: «فالوجود المنسوب إلى کلّ مخلوق هو وجود الحقّ إذ لا وجود للممکن لکن اعیان الممکنات قوابلُ لظهور الوجود.»6

به بیان دیگر، در هر موجود ممکن‏الوجودى دو جهت وجود دارد:

الف. جهت اطلاق و رهایى شى‏ء از قیود و تعیّنات عدمى. در این مرتبه اطلاقى هیچ کمالى از ذات آن حقیقت، مفقود نیست و کمال خالص و ناب آن، در مرتبه اطلاقى شى‏ء وجود دارد.

ب. مرتبه تعیّن و تقیّد آن شى‏ء که فاقد برخى از کمالات است.

از اینجا دانسته مى‏شود که حقیقه‏الحقایق، یعنى خداوند، تنها موجودى است که هیچ‏گونه قید عدمى و تعیّن و حدّى ندارد. او همه کمالات را به صورت صرف و بحت و اطلاق واجد است. از این‏رو، حق‏تعالى حقیقت اخیر هر چیزى و کمال حقیقى همه موجودات متعیّن است؛ زیرا او کمال و جمال صرف و ناب مى‏باشد. همه ممکنات به یک قبله روى دارند و آن وجود محض ولاتعیّن حق‏تعالى است. از این‏روست که عرفا تصریح مى‏کنند: خداوند انسان را بر طبق صورت خودش آفریده، بلکه انسان عین هویت و حقیقت حق‏تعالى است.15 همه مى‏خواهند در پرتو تجلّیات حقیقت صِرف، قیود و حدود عدمى را از دامن خود بزدایند و به مرتبه اطلاق و بى‏قیدى دست یابند. نزدیکى هر حقیقتى به حق‏تعالى به اندازه قیود و حدود عدمى اوست؛ هرچه حدود و قیود عدمى یک چیز کمتر باشد، قرب او به حق‏تعالى بیشتر خواهد و هر چه قیود و تعیّنات او افزون‏تر باشد، از حقیقه‏الحقایق دورتر است.

تا خود را نشناسیم، چگونه می توانیم به وظائفی که در برابر خود داریم، عمل کنیم؟ نه تنها خود را، بلکه وظائف را هم باید بشناسیم . شناخت خود و وظائف خود، کاملا به هم مربوطند . مبنا و اساس وظیفه شناسی، خودشناسی است . از این بالاتر هم گفته اند: اگر کسی خود را بشناسد، خدای خود را هم می شناسد . فرمایش رهبر بزرگ اسلام چنین است: «من عرف نفسه فقد عرف ربه، ثم علیک من العلم بما لا یصح العمل الا به، و هو الاخلاص » (1) . «هر کس خود را بشناسد، پروردگار خود را می شناسد . بر تو است علم به چیزی که عمل بدون آن، صحیح نیست و آن اخلاص است » .

بعد از بحث و بررسى از مسائل بنیانى و زیربنائى در روانشناسى‏اسلامى از قبیل تعریف روانشناسى موضوع‏النفس و اهمیت آن و رابطه‏علم با سایر علوم و بررسى اهداف روانشناسى و برخى از مسائل‏مربوط به روانشناسى از دیدگاه مختلف اینک لازم است‏به مسائل‏اساسى و مفید و ضرورى روانشناسى اسلامى بپردازیم در این مرحله‏مسائل بسیار زیادى مطرح است از جمله آنها: مساله این که نفس‏در قرآن به چه معانى آمده و کلماتى از قبیل روح و قلب و عقل‏به چه معنا است و چه رابطه‏اى با یکدیگر دارند؟

معناى اول
به معناى تاکید
لفظ «النفس‏»، على ما یعطیه التامل‏فى موارد استعماله، اصل معناه هو ما اضیف الیه نفس الشى معناه‏الشى نفس الانسان معناه الانسان و نفس الحجر معناه هوالحجر...»
«یکى از معانى لفظ نفس با تامل در موارد استعمالش در قرآن‏همان معناى مضاف الیه است پس نفس الشى یعنى خود شى و نفس‏الانسان یعنى خود انسان و ذات او و نفس الحجر یعنى معناى حجرکه همان سنگ است‏بنابراین معنا، نفس در معناى تاکیدى بکاررفته همانطور که علماء علم ادب مى‏گویند:

نظريّه يك فيلسوف مشهور

ملاّصدراى شيرازى در كتاب مشهور خود «اسفار» ضمن دلائل فراوان بر محال بودن نظريّه تناسخ چنينمى گويد:

روح در آغاز پيدايش خود استعداد و قوّه محض است و در هيچ قسمت بهمرحله فعليّت نرسيده است; همانطور كه بدن نيز در آغاز چنين مى باشد، يعنى همه چيزاو در مرحله استعداد نهفته است.

ويسألونك عن الروح قل الروح من أمر ربي وما اوتيتم من العلم الا قليلا" الاسراء(85)

مسئله روح يك مسئله جنجالى وپرغوغا!

براى انسان بسيار جالب است كه بتواند با عالمى غير از اينجهانى كه در آن زندگى مى كند، ارتباط پيدا كند.
مخصوصاً اگر آن عالم بتواند سدّىرا كه ميان انسان و زمانهاى گذشته، و دوستان پيشين، و پدران و مادران و نياكان است،بردارد; و از آن بالاتر، او را در جريان حوادث آينده نيز قرار دهد.

به تصریح آیات و روایات ، حقیقت ملکوتی همه ی انسانها خدا را می شناسد. چون حقیقت ملکوتی اشیاء ذاتاً عالم به خدا بوده و ربوبیّت حق تعالی را نسبت به خود با تمام وجود ادراک می کند.

خداوند متعال می فرماید:

« وَ إِذْ أَخَذَ رَبُّكَ مِنْ بَنی‏ آدَمَ مِنْ ظُهُورِهِمْ ذُرِّیَّتَهُمْ وَ أَشْهَدَهُمْ عَلى‏ أَنْفُسِهِمْ أَ لَسْتُ بِرَبِّكُمْ قالُوا بَلى‏ شَهِدْنا أَنْ تَقُولُوا یَوْمَ الْقِیامَةِ إِنَّا كُنَّا عَنْ هذا غافِلینَ».

کدامیک از آیات و روایات عالم ذر فهمیده می شود؟ لطفا دیدگاه خود را پیرامونعالم ذر بیان فرمایید.

پاسخ:

در مورد عالم ذرّ بین مفسّرین ، محدّثین ، حکما و عرفا مناقشات علمی فراوانی وجود دارد که ذکر نظرات همه آنها در این نامه مقدور نیست. لذا در این نامه تنها به نظر برخی از حکمای مفسّر ــ آن هم به صورت کلّی ــ پرداخته می شود. چرا که ورود به جزئیّات این مسأله ، به معلومات کلامی ، فلسفی و عرفانی بالایی نیازمند است.

حرکت جوهری و مسئله پیدایش نفس ناطقه و رابطه آن با بدن

● تقریر مسئله رابطه نفس و بدن
سخن این است كه بالوجدان دانستیم كه ما را نفسی است كه همیشه با ماست و غبار هیچ غیبتی به چهره جمیلش نمی‏نشیند و بالبرهان فهمیدیم كه این حقیقت همیشه حاضر از نوع جسم نمی‏باشد؛ زیرا هیچیك از نشانه‏های جسم بودن را ندارد. از طرف دیگر این را هم می‏دانیم كه این موجود به مجرّد عین بدن ما نمی‏باشد زیرا گاهی از بدن و اعضاء و اجزای آن اعم از ظاهری و باطنی، غافل می‏شویم ولی این حقیقت را كه همان نفس ناطقه است هرگز فراموش نمی‏كنیم۱؛ كه چگونه می‏توانیم به فراموشی‏اش بسپاریم و حال آنكه آن عین آگاهی و بتعبیر دقیقتر عین عقل و عاقل و معقول است.

● تقریر نظر صدرالمتألهین در بـاب رابطـه نفس و بـدن
در فلسفه ملاصدرا، آن دو گانگی و ثنویّت میان نفس و بدن بكلّی زایل گردید و هرگونه توهّم جدایی و انفكاك وجودی بین اینها از بین رفت؛ زیرا از نظر ملاصدرا مغایرتی آنچنانی میان نفس و بدن وجود ندارد؛ بلكه ادامه وجود بدن است كه پس از آنكه بدن عوالم جمادی و نباتی و حیوانی را پشت سر گذاشت و وجودش را كاملتر نمود در این هنگام، همچون مراحل سابق، آماده قبول فیض حقّ تعالی می‏شود و چون در این مقام، اشرفیتی پیدا كرده و قدم فراتر گذاشته است لذا كمالی كه در این هنگام بر او افاضه می‏شود از سنخ دیگر است؛ كمالی است كه در مسیر تحوّل ذاتی‏اش به آن اعطا می‏شود.

بررسي نظريه فيلسوفان درباره حدوث يا قدم نفس

چكيده

يكي از مباحث مهم معرفت نفس مربوط است به حدوث يا قدم نفس بدين معنا كه آيا نفس از لحاظ زماني حادث است يا قديم؛ در پاسخ به اين سؤال، فلاسفه راههاي مختلفي را در پيش گرفته‏اند.

نفس شناسی ابن سینا

شیخ الرئیس اختلاف قوای نفس را که منشا افعال متغایرند نوعی و صنفی دانسته و در مباحث وحدت و تجرد نفس، نفس را واجد تمامی این قوا و منشا واحد غیرجسمانی جمیع قوا شمرده و قوا را فروع و استعداد نفس دانسته است. وی در اشاراه ارزشمندی در کتاب النبات، قوای نفس را به جای فروع و اجزا، شؤون نفس خوانده است.

وحدت نفس

مبدا واحد قوای نفس

ابن سینا در شفا (1) پس از بیان اقوال و مذاهب مشهور در باب نفس، به تبیین رای مختار خود در باب نفس و نسبت با قوای آن می پردازد. وی در بیان تعدد و تمایز قوای نفس می گوید: " قدبان مما ذکرناه ان الافعال المتخالفه هو بقوا متخالفه و ان کل قوه من حیث هی فانما هی کذلک من حیث یصدر عنهاالفعل الاول الذی لها فتکون القوه الغضبیه لاتنفعل من اللذات و لاالشهوانیه عن الموذیات و لا تکون القوه المدرکه متاثره مما تتاثر عنه هاتان و لاشی ء من هاتین من حیث هما قابل للصور المدرکه متصور لها ".

عدم تعقل نفس با ابزار جسمانی

حکمای مشاء، پس از استدلال بر تجرد نفس ناطقه انسانی، مساله دیگری را نیز مطرح می نمایند و آن بی نیازی نفس از به کار گیری ابزار و آلات جسمانی برای تعقل و ادراک معقولات است که این مطلب، خود شاهدی بر تجرد نفس عاقله است.