زمین

چند آیه، زمین را منشأ آفرینش انسان می‌داند:

هُوَ أَنشَأَكُم مِّنَ الأَرْضِ؛(4)«او شما را از زمین آفرید».

1. ر.ك: محمدحسین طباطبایی، المیزان، ج 20، ص 208؛ ابوعلی الفضل بن الحسن الطبرسی، مجمع البیان، ج 5، ص 406 و ملافتح‌الله كاشانی، منهج الصادقین، ج 10، ص 93.

2. انسان (76)، 1.

3. این استفهام، استفهام تقریری است و به معنای اثبات آن چیزی است كه پس از حرف استفهام آمده.

4. هود (11)، 61.

هُوَ أَعْلَمُ بِكُمْ إِذْ أَنشَأَكُم مِّنَ الأَرْضِ؛(1)«او به شما داناتر است آن‌گاه كه شما را از زمین آفرید».

مشابه این تعبیرات در این آیه آمده است:

وَاللَّهُ أَنبَتَكُم مِّنَ الأَرْضِ نَبَاتًا؛(2)و (3)«و خدا شما را از زمین رویاند».

این تعبیر استعارى است؛ یعنى همان گونه كه گیاه از مواد زمینى می‌روید، رشد می‌كند و حیات گیاهى مى‌یابد، شما نیز همین مواد زمین بوده‌اید كه خدا به شما حیات بخشید. نخست یك «اِسپرم» بوده‌اید و خدا شما را به صورت انسانى كامل آفرید، یا هنگامى كه خاك بودید و خدا در آن خاك روح دمید و به صورت حضرت آدم درآمد، این هم رویاندن از زمین محسوب می‌شود.

2. خاك

مشابه این آیات، آیاتى است كه منشأ پیدایش انسان را «تراب» می‌داند كه باز بخشى از زمین است:

فَإِنَّا خَلَقْنَاكُم مِّن تُرَابٍ؛(4)«به راستی ما شما را از خاك آفریدیم».

وَمِنْ آیَاتِهِ أَنْ خَلَقَكُم مِّن تُرَابٍ؛(5)و (6)«و از نشانه‌های او (خدا) آن است که شما را از خاك آفرید».

وَاللَّهُ خَلَقَكُم مِّن تُرَابٍ؛(7)«و خدا شما را از خاك آفرید».

1. نجم (53)، 32.

2. ر.ك: ملافتح‌الله كاشانی، منهج الصادقین، ج 10، ص 22.

3. نوح (71)، 17.

4. حج (22)، 5.

5. ر.ك: محمدحسین طباطبایی، المیزان، ج 16، ص 173 و ابوجعفر محمد الطوسی، التبیان، ج 8، ص 238.

6. روم (30)، 20.

7. فاطر (35)، 11.

3. صلصال

در چهار آیه، منشأ پیدایش انسان «صلصال» ذكر شده است:

وَلَقَدْ خَلَقْنَا الإِنسَانَ مِن صَلْصَالٍ مِّنْ حَمَإٍ مَّسْنُونٍ؛(1)و (2)«و همانا انسان را از گِل خشكیده كه از گِل بدبوى گرفته شده بود، آفریدیم».

وَإِذْ قَالَ رَبُّكَ لِلْمَلاَئِكَةِ إِنِّی خَالِقٌ بَشَرًا مِّن صَلْصَالٍ مِّنْ حَمَإٍ مَّسْنُونٍ؛(3)«و به یاد آور هنگامى را كه پروردگارت به فرشتگان گفت: من بشرى از گِل خشكیده‌اى كه از گِل بدبویى گرفته شده می‌آفرینم».

قَالَ لَمْ أَكُن لأَسْجُدَ لِبَشَرٍ خَلَقْتَهُ مِن صَلْصَالٍ مِّنْ حَمَإٍ مَّسْنُونٍ؛(4)«گفت: من نه آنم براى بشرى سجده كنم كه او را از گِل خشكیده‌اى آفریده‌ای كه از گِل بدبویى گرفته شده است».

خَلَقَ الإِنسَانَ مِن صَلْصَالٍ كَالْفَخَّارِ؛(5)و (6)«انسان را از گِل خشکیده‌ای همچون سفال آفرید».

در مورد صلصال، مفسران بحث‌های بسیار کرده‌اند كه نتیجة قطعى از آنها به دست نمی‌آید. آنچه قاطعاً می‌توان گفت این ا‌ست كه صلصال یعنى گِلِ خشك. گواه این مطلب آن است كه قرآن در سورة «رحمن» آن را به «فخّار» تشبیه می‌کند و فخّار یعنى سفال و گِلِ پخته.

پس، از مجموعة این دسته آیات چنین برمی‌آید كه گِلى سرشته و خشك، مادة نخستینِ آفرینش انسان بوده است.

1. ر.ك: ابوعلی الفضل بن الحسن الطبرسی، مجمع البیان، ج 3، ص 335؛ محسن فیض كاشانی، الصافی، ج 3، ص 106 و محمدحسین طباطبایی، المیزان، ج 12، ص 158.

2. حجر (15)، 26.

3. حجر (15)، 28.

4. حجر (15)، 33.

5. ر.ك: ملافتح الله كاشانی، منهج الصادقین، ج 9، ص 120.

6. الرحمن (55)، 14.

4. طین (گِل)

دسته‌اى از آیات، مادّه نخستینِ آفرینش انسان را گِل معرفى کرده‌اند:

هُوَ الَّذِی خَلَقَكُم مِّن طِینٍ؛(1)و (2)«اوست آنكه شمایان را از گِل آفرید».

خَلَقْتَنِی مِن نَّارٍ وَخَلَقْتَهُ مِن طِینٍ؛(3)و (4)«مرا از آتش و او را از گِل آفریدى».

5. آب

در برخى آیات آب منشأ پیدایش انسان شمرده شده است:

وَهُوَ الَّذِی خَلَقَ مِنَ الْمَاءِ بَشَرًا فَجَعَلَهُ نَسَبًا وَصِهْرًا؛(5)و (6)«او كسى است كه از آب، انسانى را آفرید، سپس او را (دارای) نسب و سبب قرار داد».

این آب، قابل دو تعبیر است:

یك. آب به اصطلاح عرفى: در این صورت جزو آیاتى است كه موجودات زنده را از آب می‌داند:

وَاللَّهُ خَلَقَ كُلَّ دَابَّةٍ مِن مَّاء؛(7)«و خدا هر جنبنده‌ای را از آب آفرید».

وَجَعَلْنَا مِنَ الْمَاء كُلَّ شَیْء حَیٍّ؛(8)«و هر موجود زنده‌ای را از آب پدید آوردیم».

دو. نطفه: احتمال قوى‌تر هم همین است كه مبدأ نزدیك‌تر، یعنى نطفه، منظور است و گواه، آیاتی ا‌ست كه از نطفه به «ماء مهین» یا «ماء دافق» تعبیر كرده است:

1. ر.ك: محمدحسین طباطبایی، المیزان، ج 7، ص 5 و عبد علی العروسی الحویزی، نور الثقلین، ج 1، ص 702.

2. انعام (6)، 2.

3. شیطان در پاسخ خداوند كه فرمود «چرا بر آدم سجده نكردی؟» مفاد این آیه را گفت.

4. اعراف (7)، 12.

5. ر.ك: محسن فیض كاشانی، منهج الصادقین، ج 4، ص 19.

6. فرقان (25)، 54.

7. نور (24)، 45.

8. انبیاء (21)، 30.

أَلَمْ نَخْلُقكُّم مِّن مَّاء مَّهِینٍ؛(1)«آیا شما را از آبى پست و ناچیز نیافریدیم؟!»

ثُمَّ جَعَلَ نَسْلَهُ مِن سُلاَلَةٍ مِّن مَّاء مَّهِینٍ؛(2)«سپس نسل او را از عصاره‌اى از آب ناچیز آفرید».

فَلْیَنظُرِ الإِنسَانُ مِمَّ خُلِقَ * خُلِقَ مِن مَّاء دَافِقٍ؛(3)و (4)«پس انسان باید بنگرد از چه آفریده شده است، از آبى جهنده».

پس اطلاق «ماء» بر نطفه، در قرآن، ناآشنا نیست و بعید به نظر نخواهد آمد اگر منظور از «ماء» در آیة خَلَقَ مِنَ الْمَاء بَشَرًا(5) نطفه باشد. بعداً خواهیم گفت كه این آیه و آیات دیگرى كه تصریح به نطفه در آفرینش انسان دارد، عمومیت ندارد؛ چنان‌كه عیسى و آدم(علیه السلام) از نطفه خلق نشده‌اند. پس این آیات، فقط جریان طبیعى خلقت انسان را بیان می‌کند و آن افرادِ استثنایی از سیاق آیات خارج‌اند.

6. نطفه

دسته‌ای دیگر از آیات، منشأ آفرینش آدمى را تنها نطفه می‌داند:

خَلَقَ الإِنسَانَ مِن نُّطْفَةٍ؛(6)و (7)«انسان را از نطفه آفرید».

أَوَلَمْ یَرَ الإِنسَانُ أَنَّا خَلَقْنَاهُ مِن نُّطْفَةٍ؛(8)«آیا انسان نمى‌بیند كه راستی او را از نطفه آفریدیم».

1. مرسلات (77)، 20.

2. سجده (32)، 8.

3. ر.ك: ابوعلی الفضل بن الحسن الطبرسی، مجمع البیان، ج 5، ص 472 و محمدحسین طباطبایی، المیزان، ج 20، ص 381.

4. طارق (86)، 5، 6.

5. فرقان (25)، 54.

6. ر.ك: محمدحسین طباطبایی، المیزان، ج 12، ص 223.

7. نحل (16)، 4.

8. یس (36)، 77.

إِنَّا خَلَقْنَا الإِنسَانَ مِن نُّطْفَةٍ أَمْشَاجٍ؛(1) «به راستی ما انسان را از نطفه‌ای آمیخته آفریدیم».

7. نطفه و تراب

در برخى آیات تراب و نطفه با هم آمده‌اند:

فَإِنَّا خَلَقْنَاكُم مِّن تُرَابٍ ثُمَّ مِن نُّطْفَةٍ؛(2)و (3)«پس به راستی شما را از خاك و سپس از نطفه آفریدیم».

وَاللَّهُ خَلَقَكُم مِّن تُرَابٍ ثُمَّ مِن نُّطْفَةٍ؛(4)«و خداوند شما را از خاك و سپس از نطفه آفرید».

در مورد این آیات، دو وجه به نظر می‌آید:

1. مراحل آفرینش هر فرد، جدا مورد نظر است؛ یعنى خاك است كه به مواد غذایى و مواد غذایی به نطفه تبدیل می‌شود. پس خاك مبدأ نطفه و نطفه مبدأ انسان است؛ خاك مبدأ دور، و نطفه مبدأ نزدیك است.

2. چون حضرت آدم از خاك است و هر انسانى در آفرینش منتهى به آدم می‌شود، پس مبدأ آفرینش آدم، مبدأ آفرینش دیگران نیز خواهد بود.