منشأ آفرینش انسان در قرآن

آیات مربوط به آفرینش انسان مطالب متنوع و گوناگونى را بیان می‌کنند. در برخى آیات آمده است كه خدا انسان را آفرید در حالی كه قبلاً او چیزى نبود:

وَقَدْ خَلَقْتُكَ مِن قَبْلُ وَلَمْ تَكُ شَیْئًا؛(1)و (2)«و همانا قبلاً تو را آفریدم در حالى كه چیزى نبودى».

هنگامى كه خداوند به زكریا بشارت فرزند داد و او شگفت‌زده شد، براى رفع شگفتى او فرمود: خود تو را آفریدیم در حالی كه چیزى نبودى. به تعبیر ساده، یعنى انسان از نیستى آفریده شده است.(3)

برخى آیات دیگر دربارة آفرینش كل انسان‌ها می‌فرماید:

أَوَلاَ یَذْكُرُ الإِنسَانُ أَنَّا خَلَقْنَاهُ مِن قَبْلُ وَلَمْ یَكُ شَیْئاً؛(4)و (5)«آیا انسان به یاد نمى‌آورد كه ما پیش از این او را آفریدیم در حالى كه چیزى نبود؟»

1. ر.ك: محمدحسین طباطبایی، المیزان، ج 14، ص 14.

2. مریم (19)، 9.

3. نه بدین معنا كه نیستی ماده‌ای است كه انسان از آن آفریده شده است؛ بلكه بدین معنا كه او نبوده است و خدا او را به وجود آورده است.

4. ر.ك: ملافتح‌الله كاشانی، منهج الصادقین، ج 5، ص 443.

5. مریم (19)، 67.

هَلْ أَتَى عَلَى الإِنسَانِ حِینٌ مِّنَ الدَّهْرِ لَمْ یَكُن شَیْئًا مَّذْكُوراً؛(1)و (2)«آیا زمانی طولانى بر انسان نگذشت كه چیز قابل ذكرى نبود؟»(3)

مفاد دو آیة اول این است كه خدا انسان را آفرید در حالی كه سابقاً چیزى نبود و «لاشىء» بود و مفاد آیة اخیر این است كه چیزى به نام «انسان» وجود نداشت.

ممكن است این توهم به وجود آید كه بنابراین، هر انسانى بدون مادة قبلى و به صورت ناگهانی، از نیستی ایجاد می‌شود؛ ولى پیداست كه منظور آیات این نیست. بهترین گواه این مطلب آن است كه خداوند در آیات فراوان دیگرى به این مطلب اشاره می‌کند که انسان را از خاك و آب آفریدیم؛ یعنى مادة قبلى را به‌تصریح بیان می‌فرماید.

بى‌شك منظور این است كه مادة قبلى وجود داشته و زمینة پیدایش انسان را فراهم آورده، اما باید چیزى بر آن افزوده مى‌شد تا انسان به وجود مى‌آمد و آن چیز در خود ماده نبوده است. فعلیّت جدیدى در ماده پدید آمده كه قبلاً وجود نداشته است. خاك بود، نطفه بود، ولى انسان نبود. این صورت انسانى را خدا افاضه و ابداع فرمود. همة آیات تصریح دارند بر اینكه انسان ماده‌اى در این جهان داشته است؛ ولى آیا چه بوده است؟ لحن آیه‌ها در این مورد متفاوت‌اند؛ اما می‌توان موارد ذیل را از قرآن به دست آورد: