دعب و داعیه جامعه شناسی علم: مصادیق و مثالها

جامعه شناسی علم کارش مطالعه سازمان اجتماعی علم، روابط اجتماعی بین مؤلفه های فضای علم و همین طور در جامعه علمی، رابطه علم و سایر نهادها، عوامل اجتماعی مؤثر بر سیاستگذاری علمی، پارامترهای اجتماعی مؤثر بر شکل و محتوای معرفت علمی است. خوب است از یکی از این مقولات یعنی رابطه بین نهادهای علمی و مشخصاً رقابت بین آنها مصداقی بیاوریم.
رقابت بین مراکز و مؤسسات تولید کننده علم، هم در داخل یک کشور و هم بین کشورها شدید است. در این قضیه پرستیژ سازمانی مهم است. اما این پرستیژ، تنها وابسته به کمیت و کیفیت تولیدات علمی نیست چون در اندازه گیری هر دو به ویژه در مقوله کیفیت، حرف و حدیث زیاد است و اختلاف نظر، تفاوت در آماردهی ها و آمارگیریها و ملاکها و نحوه سنجش، فاحش. اینست که در فرآیند مقایسه و ارزیابی، فاکتورهای (فراعلمی) اجتماعی سنجیده و نسنجیده وارد می شوند. برای مثال گاهی ارزیابی های ادواری بر روی اعضای هیئت علمی گروه های پژوهشی و اینکه عضویت چه شخصیتهای صاحب نامی را دارند ملاکی می شود برای گرفتن منابع مالی برای تحقیقات و کارهای علمی.
همین قضیه در مورد دانشمندان هم اتفاق می افتد. بر سر تقدم در ثبت یک دستاورد علمی به نام خود باعث می شود که گاه یک فرد دانشمند به رفتارهای سری یا زد و بندهای پشت پرده دست بزند، ادعاهای بزرگ تر از واقعیت کند، معرفی کار خود را از رقبا جلو بیندازد و یا حتی کار را عجولانه و ناپخته علنی و اعلان کند. این نوع کارها یا برای کسب رسمیت یا مرجعیت علمی است، یا برجستگی بین همپایان (همالان) و یا امتیازهای مالی و معنوی برای خود.
نابرابری در علم، کارهای علمی و بهره وری تحقیقاتی هم وجود دارد. همانطور که پرایس(81) بیان می کند، شانس اینکه یک دانشمند n مقاله چاپ کند

است. به بیان دیگر حدود 6% دانشمندان و 50% تمام مقالات چاپ شده را تولید می کنند. نکته جالب تر اینکه شکاف و نابرابری در مورد میزان ارجاعات به کارهای علمی بیشتر است. اگر c تعداد ارجاعات باشد، احتمال اینکه مقاله یک دانشمند c تا ارجاع داشته باشد

است. این بدین معناست که 3% دانشمندان صاحب 50% کل ارجاعات به مقالات علمی اند. اهمیت این مسئله وقتی معلوم می شود که به یاد آوریم که عموماً تعداد ارجاعات، ملاک کیفیت یک کار علمی تلقی می شود.
اما بخشی از این نابرابری وابسته به توانمندیهای شخصی دانشمند است. ولی بخشی هم به شرایط و محیط کار علمی، کارفرما، نظام پاداش دهی، قبض و بسط های فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی بستگی دارد و در اینجاست که مطالعات جامعه شناختی، وضعیت های علمی را قابل فهم می کند.
مقوله جالب دیگر برای مطالعه جامعه شناختی علم، مقوله همکاری بین دانشمندان است. پیشرفت علم تا حد زیادی مرهون افزایش کار تیمی و گروهی بین دانشمندان است و حرکت از "علم کوچک" به سوی "علم بزرگ". و این علی رغم این واقعیت است که کار علمی کاریست که روال ثابتی ندارد، نسخه واحدی برای آن نمی توان پیچید، کاملاً برنامه ریزی شده پیش نمی رود، و خروجیهای آن قابل پیش بینی نیست. ولی در مورد همین خصیصه کار گروهی هم یک قاعده و میزان واحد و ثابتی حاکم نیست، مثلاً حتی در علوم پایه، گروههای کار علمی در ریاضیات کوچک ترند در حالی که در شیمی بزرگترند. تازه در گروههای کار علمی سلسله مراتب و کنترل توسط لایه های بالایی در مقایسه با سایر سازمانها رقیق تر و سبک تر است. گروه های علمی در یک تخصص با گروه های دیگر ارتباط رسمی و غیر رسمی، ضعیف یا قوی دارند و از کار هم باخبر می شوند و از هم استفاده می کنند و شبکه ای را می سازند که گاه "کالج نامرئی" نامیده می شود. تعداد گروه های درگیر در یک شبکه نوعاً حدود پنجاه گروه و به ندرت بالای صد گروهند، اگرچه باز در بعضی تخصصها به بیش از پانصد هم رسیده است.(82)
مطالعه جامعه شناختی اجتماع علمی(83) یکی دیگر از کارهای جامعه شناسی علم است. مطالعه جنبه های جمعی رفتارهای کارکنان علمی(84)، هنجارها و خلقیات علمی دانشمندان، شبکه های ارتباطی بین دانشمندان، رقابت ها و همکاریها، نظم و انضباط درون این اجتماع، مقبولیت و رسمیت و مشروعیت علمی، سیستم انگیزش و پاداش نهادها و ترتیبات اجتماع علمی و ارتباط بین آنها، از این جمله است.
بخشی دیگر از مطالعات جامعه شناسی علم مربوط می شود به تأثیرات اجتماعی - اقتصادی رشد و افول علم. اینکه گفته می شود جامعه مدرن مرهون پیشرفت علمی است جمله ای کلی و عام است. فرایندها و کم و کیف این تأثیرگذاری در قلمروهای مشخص حیات اجتماعی و تولید اقتصادی و مکانیسم های تفصیلی آنها در چارچوب مطالعات اجتماعی علم و جامعه شناسی علم صورت گرفته و می گیرد. مثال مشخص این حوزه از مطالعات، بررسی چگونگی پاسخگویی نظام آموزشی عالی در یک کشور به نیازهای اجتماعی است، که در دستور کار بسیاری از کشورهاست.
حوزه نسبتاً جدیدتری که به مطالعات جامعه شناسی علم اضافه شده است مطالعات سیاست گذاری علمی است. اینکه با توجه به پارامترهای اجتماعی - اقتصادی - فرهنگی یک کشور یا یک منطقه چه استراتژی هایی و با چه اولویت هایی در سیاستهای علمی اتخاذ شود و با چه مکانیسم هایی عملیاتی شود و برای ارتقاء کمی و کیفی چه شاخه های علمی و در چه سطحی هدفگذاری گردد و با چه ابزارهایی محقق شود، مسائلی است در این قلمرو. در همین راستاست مطالعه نقش و رسالت علم در تحقق توسعه ملی و منطقه ای.
مسئله دیگر، نقش علم در صحنه داخلی و بین المللی است به غیر از تأثیرات اجتماعی و اقتصادی علم که در بالا به آنها اشاره شد، در بعد فرهنگی یکی از رسالتهای مهم و تاریخی علم، بسط و نشر روحیه علمی در جامعه و بین آحاد شهروندان قلمداد شده است. مطالعه اینکه در جوامع مختلف، علم تا چه اندازه توانسته است چنین نگرش و بینشی را در جامعه عینیت بخشد و اگر نتوانسته دلائل جامعه شناختی اش چه بوده است، از کارهای مهم در مطالعات جامعه شناسی علم است. همینطور در بعد بین المللی گفته می شود که علم یکی از واقعیتهای کلیدی در روند جهانی شدن است. مقولانی نظیر فرار مغزها، مهاجرت و جابجایی نخبگان و کارکنان علمی، همکاریهای علمی - فنی در سطح سازمانها و کشورها و بلوکها، و در حاشیه قرار دادن و طرد علمی جوامع و اجتماعات از موضوعات اساسی و گاه حیاتی قابل مطالعه در جامعه شناسی علم است.
به عنوان آخرین مصداق، البته کمی متفاوت در سطح ولی نزدیک در عمق، مسئله خلاف ها، تقلبها، و سرقتهای علمی است. دستکاری داده ها، جوسازی در ارائه و بیان نتایج تحقیقات، متورم کردن ادعاها و انتظارات از تحقیقات و سایر آسیبها و انحرافات علمی توسط دانشمندان و حتی نهادهای علمی اغلب احتیاج به بررسی و تحلیل جامعه شناختی دارد. فشارهای کاری، سست شدن اخلاق حرفه ای و وجدان کاری، رقابت های ناسالم، فساد سازمان حرفه ای و اجتماعی، به کار افتادن عوامل سری و محرمانه، عدم شفافیت روندها و مکانیسم های تأثیرگذار فراعلمی در کار علم، عدم تعهد و تخصص رسانه های جمعی، اغوا و مهندسی توده ای، خلط ملاکهای علمی با ملاکهای ضدعلمی، ضعف نظارت بی طرفانه، سیستم های بیمار انگیزش و پاداش دهی در علم و جامعه، و تسری و شیوع بی تفاوتی و عدم حساسیت در رده های مختلف اجتماعی، نقصان جایگاه علم در جامعه به نفع قدرت و ثروت و شهرت و پارامترهای متعدد دیگر اجتماعی و فرهنگی دخیل در این قضیه رو به گسترش در جامعه است که جامعه شناسی علم می تواند و باید به آنها بپردازد.
مباحث این کتاب، به ویژه مطالب جلد دوم کتاب با تفصیل بیشتری به این دعب و داعیه های جامعه شناسی علم به ویژه در مورد ایران می پردازد.

پی نوشت ها :

1. Epistemology
2. مراجعه کنید به فصل چهارم کتاب انگلیسی مؤلف:
M. Tavakol, Sociology of Knowledge - Theoretical Problems, Sterling, 1987.
3. به مفهوم شلری آن که گاه از آن به عنوان متافیزیک، گاه به عنوان رستگاری و نجات Salvation نام می برد، با تصوری غیر سنتی، غیر احکامی، و در قاموس هگلی non-positive غیر تحکمی - تحصلی - اثباتی، همینطور غیر فرقه ای و حزبی، بسیط و اصیل.
4. مراد از ایدئولوژی به مفهوم رایج این سی، چهل سال در ایران نیست؛ مفهومی که به ویژه مرحوم دکتر شریعتی جا انداخته است. برداشت مطروحه در این فصل، برداشت مسلط در علوم اجتماعی است که معمولاً به معنای عقیده و معرفتی است غیر اصیل، قناس دار، دستکاری شده و تحت تأثیر منافع.
5. به اصطلاح ابژکتیو Objective و نه سوبژکتیو Subjective.
6. به قول ارسطو.
7. Culturation, Cultivation
8. «Back to the Origin»، «الرجوع الی الاصل فضیله»؛ آن هم چون وحی خداوندی است و کامل است و تمام.
9. به مفهوم Vision و Cultivation
10. Boundery Theories
11. و در این راستا است که ماکس شلر می گوید پوزیتیوسم کُنت و اسپنسر، یک فلسفه نبوده بلکه یک ایدئولوژی منفعت گرایی غربی بوده است. مراجعه کنید به
Max Scheler, Problems of a Sociology of Knowledge, PKP, 1980, p80.
12. Home Sapiens
13. Tavakol, M;Sociology Of Knowledge: Theoretical Problems; Sterling, 1987.
14. Hinduism
15. Ibn-Khaldun;The Muqaddimah; London, 1958.
- مقدمه ای بر ابن خلدون؛ ترجمه محمد پروین گنابادی؛ تهران: ترجمه و نشر کتاب 1373.
16. Bacon, F; Novum Organum; New York, 1900.
17. Rationalists
18. Locked,J; An Essay Concerning Human Understanding; Oxford (Reprint) 1947.
19. Hume, D; Dialoguse Concerning Natural Religion, Oxford, 1935.
____; Enquiries Concerning Human Understanding; London, 1975.
20. Mill, J.S; Principles Of Political Economy; London, 1848.
21. Human Understanding.
22. Vico, G; Scienza Nuova; Trans. M. Bergin & T. Fisch, New York, 1961.
23. Rousseau, J.J; Emile; London, 1911.
- امیل یا آموزش و پرورش؛ ترجمه غلامحسین زیرک زاده، تهران: چهره، 1348.
24. Monteskiyo, C. L; The Spirit of the Laws, Berkeley, 1977.
- روح القوانین؛ ترجمه و نگارش علی اکبر مهتدی، تهران: امیرکبیر، 1362.
25. Kant, E; Critique of Pure Reason; London, 1929.
26. Hegel, G. W. F; The phenamenology Of Spirit; Oxford, 1977.
____; History of Philosophy; London, 1989.
____; Philosophy of Mind; London, 1971.
____; Philosophy of Right; Oxford, 1972.
27. Feuerbach, L; Collected Works; II Vols., Ed. H. M. Sass (Originally Bolin - Jodled., Stuttgart, 1903-1910).
____; Principles of the Philosophy of the Future; Ed. & Intr. M. Vogel, New York, 1966.
____; The Essence of Christianity; London, 1881.
28. Marx, K.; "The Critique of Hegels Philosophy of Right", in T. Bottomore (Ed.), Early Writings.
____; Early Writings; in T. Bottomore (Ed.), London, 1963.
____; Economic and Philosophy Manuscripts of 1844; London, 1959.
____; A Contribution to the Critique of Political Economy, Chicago, 1904.
____; in T. Bottomore (Ed. & intr.) Karl Marx on Sociology and Social Philosophy; Middlesex, 1975.
29. Saint - Simon; H.; Social Organization, the Science of Man, and Other Writings; New York, 1964.
30. Conte, A.; Positve History of the New Social Order; ACCP, 1982.
31. Durkheim, E.; The Elementary Forms of the Religious Life; London, 1915 (5 th imp. 1964).
32. The Elementary Forms of Religious Life.
33. Scheler, M. F.; Resentment; New York, 1961.
34. Mannheim, K.; Ideology and Utopia; London, 1976.
____; Essays on the Sociology of Knowledge; New York, 1952.
____; Systematic Sociology; London, 1957.
35. Merton, R. K.; Science, Technology and Society in Seventeenth - Century England; in Osiris Bruges - Belgium: (Ed.), Saint Catherine Press, 1938.
36. Ogburn, W. F.; Ogburn on Culture and Social Change; Chicago, 1948.
37. D. S. Thomas.
38. Gilfillan C.; The Sociology of Invention; Chicago, 1935.
39. Kuhn, T. S.; The Structure of Scientific Revolutions; Chicago: University of Chicago Press, 1962.
40. Barber, Bernard; Science and the Social Order, 1952.
41. H. Cohen
42. Bernal
43. J.B.S. Haldane
44. Hogben
45. Huxley
46. Levy
47. Hessen, B.; The Social and Economic Roots of Newtons Principa; New York: Howard Fertig. 1971.
48. Needham; Joseph; Science and Civilisation in China; 5 Vols., Cambridge University Press, 2004.
49. Merton. R.K., Social "Theory and Social Structure, Free Press, NY, 1968.
50. Cannavo, Leodrardo, Scientific Knowledge", (1997), "Sociological Models of International Sociology, 1997, 12, 4, p475.
51. Feyerabend, P.; Against Method; London, 1975.
52. Popper, K.; Unended Ouest; London, 1976.
جستجوی همچنان باقی؛ ترجمه سیامک عاقلی، تهران: نشر گفتار، 1380.
53. Zuckerman, Harriet A., Nobel Laureates in the United States: A
Sociological Study of Scientific Collaboration; Ph. D. Disseration, Columbia Univ. Press, 1965.
54. Cole, J. R. and S. Cole; Social Stratification in Science; Chicago; Chicago University Press, 1973.
55. Crane, D.; Invisible Colleges; Chicago; Chicago University Press, 1972.
56. Hagstrom, W. O.; The Scientific Community; New York: Basic Books, 1965.
57. Storer, N.; The Social System of Science; New York: Holt, Rinehart and Winston, 1966.
58. Ben-David, J.; The Scientist s Role in Society; Englewood Cliffs: Prentice-Hall, 1972.
59. Price, Derek J. De Solla; Little Science, Big Science; New York: Columbia Univ. Press, 1963.
60. David Edge
61. Mcleod
62. Freeman
63. Ravetz, J.; Scientific Knowledge and Its Social Problems; Oxford: Oxford University Press, 1971.
64. Dolby
65. Mulkay
66. Hilary Rose
67. Paul Halmos
68. Whitley (Ed.); Social Processes od Scientific Development.
69. Strong Program.
70. مراجعه کنید به فصل 7 کتاب توکل و دیگران جامعه شناسی معرفت و علم، سمت، 1384، و همین طور مراجعه کنید به: Cannavo Op cit, PP 486-90
71. F. Znaniecki
72. Maria & Stanislaw Ossowski.
73. Salomon, J.J.; Science and Politics; London: Macmillan, 1974.
74. Serge Moscovici
75. Bernard Lecuyer
76. Zvorkin
77. Mikalinski
78. Dobrovش
79. Lund
80. Stevan Dedijer
81. Price
82. Science entry, Encyclopedia of Sociology, E. F. Borgatta(ed). U of Washington, 2nd. ed., 2000, p2458.
83. Scientific Community.
84. Science Workers

منبع: توکل، محمد؛ (1389)، جامعه شناسی علم: مباحث نظری، تهران: جامعه شناسان، چاپ دوم