فرهنگ چگونه تعریف میشود؟
مفهوم «فرهنگ» (Culture)، یکی از مفاهیمی است که در جامعه شناسی زیاد مورد استفاده قرار میگیرد. آنتونی گیدنز در کتاب جامعهشناسی، فرهنگ را این گونه تعریف کرده است:
ارزشهایی که اعضای یک گروه معین دارند، هنجارهایی که از آن پیروی میکنند و کالاهای مادی که تولید میکنند.
بنابراین، فرهنگ مجموعهای از فنون، هنرهای بشر، رفتارهای اکتسابی و ویژگیهای اعتقادی است که به صورت اکتسابی حاصل شدهاند. فرهنگ همچنین آثاری را که در پسِ اندیشه انسان تولید شده در برمیگیرد. این مجموعه مادی و معنوی در قالب یک نظام کامل و همه جانبه، بر تمام اعمال و رفتارهای جامعه تأثیرگذار است.
فرهنگ در جوامع مختلف، نسل به نسل منتقل میشود. این استعداد تکامل یافته انسان در برقراری ارتباط با همنوعان است که کسب فرهنگ را میسر کرده است. نهادهای رسمی مانند آموزش و پرورش و نهادهای غیررسمی مثل گروه همسالان در انتقال فرهنگ، تأثیرگذار هستند.
نهاد چیست؟
«نهاد» (Institution) نظام روابط اجتماعی است که سازمان یافته و تبدیل به الگو شده است. نیازهای فردی و گروهی در جوامع در قالب کارکردِ همین نهادهای اجتماعی برآورده میشوند. جوامع بشری برای انجام کارکردهای ضروری و تأمین نیازهای حیاتی اعضای گروه خود، پنج نهاد اجتماعی اساسی را بنیان کردهاند:
- خانواده: یک گروه خویشاوندی است که مسئولیت اصلی آن اجتماعی کردن فرزندان، برآوردن برخی از نیازهای اعضا، تولید نسل و تأمین اقتصادی است.
- آموزش و پرورش: فرایندی است که به وسیله آن دانش، مهارت و کیفیتهای مطلوب رفتاری به افرادِ تحت آموزش منتقل میشود.
- سیاست
- اقتصاد
- دین
شکل ۸: خانواده نهاد-گروهی مبتنی بر خویشاوندی است.
ردپای نهادهای نوی همچون نهاد نظامی و نهاد تفریحی را میتوان در برخی جوامع جدید یافت.
هنجار فرهنگی
گروههای مختلف در جوامع از اعضای خود انتظارات مشخصی دارند. معیار رفتارهای مورد انتظار در این گروهها به طور معمول، ثابت است اما رفتارها از فرهنگی به فرهنگ دیگر تفاوت میکند. «هنجارهای فرهنگی» (Cultural Norms) سنجهای برای رفتارهایی هستند که گروهها آنها را تأیید کرده و انجام آن رفتارها را انتظار دارند.
شکل ۹: فرهنگ عشیرهای و مناسبات آن برای مردم شهر بسیار عجیب به نظر میآید.
صورتهای مختلف هنجارهای فرهنگی در جوامع عبارتاند از:
- ارزش: احساسات عمیقی که اعضای جامعه در آن اشتراک دارند.
- آداب و رسوم: شیوههای رفتاری عادی و رایج در جامعه.
- رسم اخلاقی: رسمهایی که حامل ویژگیهای معنادار از رفتارهای درست و نادرست افراد هستند. قوانین جوامع، بخشی از رسمهای اخلاقی بودهاند که در قالب قواعد و مقررات در جامعه اجرا میشوند. هزینه عمل نکردن مطابق این قوانین، اعمال مجازات قانونی است.
خرده فرهنگ و ضد فرهنگ
در جوامع مختلف گروههایی کوچک تشکیل میشوند که برخی از هنجارهای فرهنگ جامعه را پذیرفتهاند اما از آنجا که هنجارها و موازینِ مختص گروه خود را دارند، تمایزی میان فرهنگ آنها و فرهنگ غالب جامعه به چشم میآید. به طور مثال گروههای بزهکار در جوامع، خردهفرهنگ بزهکاران را دارند. کسانی که ارزشهایشان ارزشهای فرهنگ غالب را به وجود میآورد، افراد وابسته به این خردهفرهنگ را در میان خود نمیپذیرند بلکه آنها را طرد میکنند.
در تعاریف جامعهشناختی گروههایی که با هنجار و موازین فرهنگ غالب جامعه، منازعه داشته و آن را به طور شدید طرد کنند، ضد فرهنگ خوانده میشوند.
نسبیت فرهنگی
فرهنگها به روشهایی نظم یافتهاند که بتوانند روابط متقابل و مؤثر میان افراد و گروهها را سر و سامان دهند.
«عنصر فرهنگی» (Cultural Trait) کوچکترین واحد فرهنگ است و میتواند یک عبارت، حرکت، نماد یا حتی شیء باشد. برای آن که فرهنگها بتوانند به شکل مؤثر عمل کرده و اهداف جامعه را تأمین کنند باید عناصر مختلف آنها به طور مطلوب با یکدیگر هماهنگ باشند.
ضروری است که داوری درباره معنا و ارزشِ عناصر فرهنگی در زمینه فرهنگیِ مخصوص به خود انجام شود. چرا که ممکن است یک عنصر فرهنگی در ایجاد ثبات برای یک جامعه مؤثر بیفتد اما همزمان برای جامعه دیگر آسیبزا تعریف شود. نتیجه آن که فرهنگ گروهها تنها به اعتبار انگیزه و ارزشهای فردِ پژوهشگر تحلیل نمیشود چون در این صورت، فهم الگوهای رفتاری گروهها تقریباً غیرممکن خواهد شد.
موضوعات مرتبط:
جامعه شناسی
برچسبها:
جامعه شناسی
