سازمان‌های رسمی

تعریف و بررسی سازمان‌ها از آن جهت حائز اهمیت است که تمام انسان‌ها در طول زندگی خود عضویت در آن‌ها را تجربه می‌کنند. از حضور در مدارس برای آموختنِ منظم گرفته تا تحصیلات عالی در دانشگاه‌ها و همین ‌طور اشتغال در مراکز عریض و طویل.

سازمان‌ها از تجمع بزرگی از انسان‌هایی تشکیل می‌شوند که با یکدیگر روابط غیرشخصی دارند. در یک سازمان رسمی، گروهی از افراد حضور دارند که برای دستیابی به اهداف مشخص گرد هم آمده‌اند. یک سازمان رسمی برای رسیدن به اهداف خود ناگزیر از به‌کارگیری سلسله مراتبِ قدرت و مسئولیت است.

به این ترتیب، سازمان‌ها با نظام اقتدار خود رفتار اعضا را مکرراً تحت تأثیر قرار می‌دهند و آن‌ها را وادار به پیروی از مقررات سازمان می‌کنند. وجود سازمان‌ها در جوامع امروزی که انسان‌ها بیش از پیش به خدمات یکدیگر وابسته شده‌اند ضروری است. چرا که در چنین وضعیتی نیاز است میان درخواست‌ها و خدمات هماهنگی‌هایی انجام شود. این هماهنگی‌ها از طریق فعالیت سازمان‌ها انجام‌پذیر است.

• سازمان ساخت‌مند: اعضای این سازمان‌ها باید بی چون و چرا از مقررات جاری سازمان (که توسط مدیران تنظیم شده است) تبعیت کنند.
• سازمان کمتر ساخت‌مند: این سازمان‌ها قدری منعطف هستند و اعضای آن‌ها می‌توانند سلیقه شخصی خود را در فعالیت‌هایشان دخالت دهند. بسیاری از اعضای این سازمان‌ها در تصمیم گیری‌های سازمانی شرکت می‌کنند.
• سازمان بوروکراتیک: زمانی که یک سازمان گسترش یابد به شرایطی خواهد رسید که ساختار بوروکراتیک در آن پدید می‌آید. بوروکراسی که به حکومتِ مقامات اداری شناخته می‌شود از سوی ماکس وبر این‌ گونه تعریف شده است: «ابزاری برای رسیدن به اهداف سازمان‌ها».

این در حالی است که «وینسنت دوگورنی» (Vincent De Gournay) واضع مفهوم بوروکراسی از قدرت رشد یابنده مقامات اداری به عنوان «بیماری جنون اداره» (Bureaumania) نام برده بود. این‌‌گونه نگرش به بوروکراسی همچنان استمرار یافته و اغلب با کاغذبازی، عدم کارایی و اتلاف ارتباط داده می‌شود (جامعه‌شناسی، آنتونی گیدنز، ص.315).

خصوصیات سازمان‌های بوروکراتیک را می‌توان در تخصصی شدن فعالیت در آن‌ها و رعایت سلسله مراتب یافت. در این سازمان‌ها رفتار و روابط بین اعضا غیرشخصی بوده و افراد باید بر اساس صلاحیت‌های حرفه‌ای و شایستگی مشغول به فعالیت شوند.

ویژگی سازمان‌های رسمی:

• الگوی ارتباطات مشخص
• اعمال انضباطِ رسمی
• به‌کارگیری افراد متخصص
• تدوین آیین‌نامه تشویق و تنبیه برای کارکنان سازمان

قدرت اجتماعی

برای آنکه شخصی بتواند اعمال اطرافیان را به نحو مؤثری کنترل کند، نیازمند برخورداری از قدرت است. اگر او بتواند اراده خود را بر اشخاص و گروه‌ها تحمیل کند، دارای «قدرت اجتماعی» (Social Power) است. البته ممکن است قدرت اجتماعی در دستِ یک فرد نبوده و در عوض، در اختیار یک سازمان قرار گرفته باشد. در این صورت آن سازمان قادر خواهد بود در جهت کنترل رفتار کارکنان اقداماتی انجام دهد.

برای بهره‌مندی از قدرت، دسترسی به بعضی منابع ایجادکننده قدرت ضرورت دارد. آنچه موجب کسب قدرت برای افراد می‌شود شامل توانایی ایجاد و حفظ حرفه‌های پردرآمد و همچنین حفظ منابع مالی است. دسترسی به سمت‌های بلندپایه و حکومتی و تواناییِ کسبِ قدرت سیاسی در جامعه از دیگر منابع ایجادکننده قدرت است.

حکومت

حکومت در تعریف بسیار کلی، به هر شیوه منظمِ رسیدن به تصمیم‌های مربوط به اکثریت مردم جامعه گفته می‌شود. اما به صورت جزئی و روشن، اجرای سیاست‌ها و تصمیمات از سوی مقامات اداری درون یک دستگاه سیاسی است.

سیاست مربوط به وسایلی می‌شود که به کمک آن از قدرت برای تأثیرگذاری بر گستره و محتوای فعالیت‌های حکومتی استفاده می‌شود (جامعه‌شناسی، آنتونی گیدنز، ص.339).

کارکردهای حکومت

کارکردهای حکومت به شرح زیر است:

• دفاع از جامعه در برابر تهاجم خارجی
• تأمین کالاهای اساسی و خدمات برای اعضای جامعه
• حفظ نظم
• مجازات نقض کنندگان هنجارها

شکل‌های حکومت

شکل‌های مختلف حکومت عبارت است از:

• سلطنتی: حکمرانی یک فرد به نام پادشاه
• الیگارشی: فرمانروایی گروه کوچکی از افراد متنفذ
• دموکراسی: اداره جامعه به وسیله نمایندگان مردم

رفتار جمعی چیست؟

«گوستاو لوبون» (Gustave Le Bon) یکی از اولین مطالعات را درباره کنش‌های جمعی انجام داد. نتایج مطالعات او گواه این بود که رفتارِ مردم به هنگام گرفتار شدن در هیجانِ احساس جمعی با رفتار آن‌ها به وقت تنهایی تفاوت دارد. بر اساس آنچه لوبون به آن دست یافته بود عجیب نبود اگر مردم در مسیر هیجان جمعی، قوای تعقل و منطق خود را برای مدتی از دست بدهند.

با آنکه نظرات لوبون، به تمامی مورد پذیرش جامعه‌شناسان قرار نگرفت اما برخی از اندیشه‌های او در میان اندیشمندان علم جامعه شناسی از اعتبار برخوردار است. چرا که به نظر می‌رسد گردهماییِ انبوهی از انسان‌ها در شرایط خاص، هیجان جمعی تولید می‌کند و می‌تواند موجب بروز رفتارهای غیرعادی شود. با این حال، بیشتر شکل‌های رفتار جمعی به صورت عقلانی انجام می‌شود و اغلبِ افراد نسبت به فعالیت جمعی خود از آگاهی برخوردارند.

رفتار جمعی

مطالعات بعد از لوبون نشان‌دهنده آن بود که گردهمایی جمعی، اغلب فرصتِ دستیابی به اهداف را با کمترین هزینه شخصی فراهم می‌کند. تمرکز، قدرت و گمنامی افراد در جمعیت‌ها به آن‌ها فضایی می‌دهد تا آن‌طور که مایل ‌اند عمل کنند در حالی ‌که آن‌ گونه فعالیت کردن، به تنهایی برایشان مقدور نیست.

به طور کلی، رفتار جمعی به الگوهای رفتاری بی‌ساختار و خودانگیخته‌ای اطلاق شد که پیش‌بینی ناپذیر هستند. افرادی که از رفتار جمعی تبعیت می‌کنند به صورت هیجانی در مقابل یک محرک خاص واکنش نشان می‌دهند. این واکنش‌ها می‌تواند به صورت شورش، آشوب، هراس اجتماعی یا اشاعه برخی افکار، غوغا یا آشوب در جامعه بروز کند و نام رفتار جمعی را یدک بکشد. به طور معمول، رفتارهای جمعی زمانی بروز می‌کند که روش‌های مرسوم و سنتی برای اداره امور، مناسب و کافی نباشد.

عواملی که در پدید آمدن رفتار جمعی مؤثرند:

• زمینه ساختاری: ساختار جامعه باید به گونه‌ای باشد که شکل خاصی از رفتار جمعی در جامعه انجام گیرد.
• فشار ساختاری: هنگام تحمیل فشار بر جامعه، افراد جامعه اغلب برای پیدا کردن راه حل، به همکاری با هم جذب می‌شوند.
• باور تعمیم‌یافته: قبل از یافتن راه حل دسته‌جمعی، باید همه افرادی که رفتار جمعی انجام می‌دهند پذیرفته باشند که چنان مسئله‌ای وجود دارد.
• وجود شتاب‌دهنده: برای ظاهر شدنِ رفتار جمعی نیاز به یک رویداد مهم است تا واکنش افراد را برانگیزد.
• بسیج برای اقدام: زمانی که رویدادِ شتاب‌دهنده رخ بدهد، گروه برای اقدام به رفتار جمعی دست به کار می‌شوند.
• کنترل اجتماعی: نتیجه (موفقیت یا عدم موفقیت) رفتار جمعی معمولاً به موفقیت با شکست مکانیسم‌های کنترل اجتماعی (پلیس، نیروی انتظامی، رسانه‌ها و دولت) در جامعه بستگی دارد.

جنبش اجتماعی

کوششِ جمعی برای پیشبرد منافع مشترک یا تأمین هدف مشترک از طریق عمل جمعیِ خارج از حوزه نهادهای رسمی، «جنبش اجتماعی» (Social Movement) نام گرفته است.

جنبش‌های اجتماعی زمانی ایجاد می‌شوند که گروهی سازمان یافته درصدد تغییر یا حفظ عناصری در جامعه برآیند. اندازه این جنبش‌ها از نظر تعدادِ جمعیت شرکت‌کننده متفاوت بوده و از چند ده نفر تا میلیون‌ها تَن متغیر است. اما به طور کلی یک جنبش اجتماعی سازمان‌یافته‌تر از رفتار جمعی است.

ویژگی جنبش اجتماعی

ویژگی جنبش اجتماعی دو مورد زیر است:

• مشخص بودن اهداف
• برنامه ریزی برای دستیابی به اهداف

انواع جنبش‌های اجتماعی

برای طبقه‌بندی جنبش‌های اجتماعی شیوه‌های مختلفی وجود دارد. بروس کوئن در کتاب «مبانی جامعه شناسی» جنبش‌های اجتماعی را این‌ گونه دسته‌بندی کرده است:

• جنبش نمایشی: زمانی که افراد خود را در یک وضع مأیوس‌کننده می‌یابند جنبش نمایشی ایجاد می‌شود. افراد حاضر در این جنبش قصد دارند به اعضای جامعه نشان دهند بینش آن‌ها نسبت به یک واقعیتِ نامطلوب اجتماعی تغییر یافته است.
• جنبش ارتجاعی: تلاش می‌کند جامعه را به وضعیت گذشته برگرداند.
• جنبش ترقی خواه: تلاش می‌کند با ایجاد تغییرات مثبت در نهادها و سازمان‌ها وضع جامعه را بهبود دهد.
• جنبش محافظه‌کار: از افرادِ راضی از وضع موجود تشکیل شده که تلاش می‌کنند از تغییر در جامعه جلوگیری کنند.
• جنبش اصلاح‌طلب: تلاش می‌کند برخی شئون جامعه را تغییر دهد بدون آن که قصد دگرگون کردن کامل جامعه را داشته باشد.
• جنبش آرمان‌گرا: برای ایجاد محیط اجتماعی آرمانی برای گروه کوچک پیروان خود تلاش می‌کند.
• جنبش انقلابی: خواستار تغییر سریع و بنیادی در جامعه است. هدف این جنبش، سرنگون کردن نظام حاکم و جایگزین کردن یک نظام دیگر است.
• جنبش کوچنده: افراد در این جنبش از وضع موجود زندگی خود ناراضی هستند و به امید زندگی و آینده روشن‌تر از محل سکونت خود به مکان دیگر نقل مکان می‌کنند.

مراحل رخداد جنبش‌های اجتماعی

مراحل رخداد جنبش‌های اجتماعی به صورت زیر است:

1. ناآرامی
2. برانگیختگی
3. قالب‌ریزی
4. نهادی شدن

دگرگونی اجتماعی

هرگونه تغییر در ساختار یا سازمان اجتماعی جامعه، «دگرگونی اجتماعی» (Social Change) نام گرفته است. میان دگرگونی‌های اجتماعی و دگرگونی‌های فرهنگی جامعه تفاوت‌هایی وجود دارد، اما آگاهی از هر دو گونه تغییرات فرهنگی و اجتماعی برای پیش‌بینی دگرگونی‌های اجتماعی ضرورت دارد.

دگرگونی‌های اجتماعی می‌توانند به وسیله اشاعه یک سبک زندگی جدید یا ابداع و تلفیق عناصر فرهنگی در جامعه ایجاد شوند. اگر روند ایجاد دگرگونی‌های اجتماعی در جامعه‌ای سرعت گیرد ممکن است تأثیرات نامطلوبی در پیِ دگرگونی‌های شتاب‌زده ایجاد شود. دگرگونی‌های ناگهانی می‌توانند افراد جامعه را به دامان ناامنی و سردرگمی بیندازند یا گاهی موجب ازهم‌گسیختگی بخشی از جامعه شوند. این امر ضرورت برنامه‌ریزی اجتماعی را آشکار می‌کند.

از طریق برنامه‌ریزی اجتماعی می‌توان دگرگونی‌های اجتماعی را به نحوی (سازگار با ارزش‌ها و اهداف جامعه) هدایت کرد که برای جامعه مفید واقع شوند. هرچند همیشه نمی‌توان همه نتایج دگرگونی‌های اجتماعی حتی از نوع برنامه‌ریزی شده را پیش‌بینی کرد.

نظریه‌های دگرگونی اجتماعی

نظریه‌های دگرگونی اجتماعی (طبقه‌بندی بروس کوئن) به ضرح زیر است:

• نظریه‌های تکاملی: بر این مبنا استوارند که جامعه از شکل ابتدایی آغاز شده و به سوی شکل پیچیده اجتماعی تکامل یافته است.
• نظریه دورانی: بر این مبنا استوار است که جامعه مراحل گوناگونی پشت سر می‌گذارد اما این مراحل همواره تکرار می‌شوند و خط مستقیمی را طی می‌کنند.
• نظریه تعادل: این نظریه جامعه را متشکل از بخش‌های به هم پیوسته می‌داند که هریک از این بخش‌ها به کارایی جامعه کمک می‌کنند. اگر دگرگونی، یکی از این بخش‌ها را مختل کند، تعادل جامعه به هم می‌خورد و تغییرات بیشتری در بخش‌های دیگر جامعه به وقوع می‌پیوندد.
• نظریه کشمکش: طرفداران این نظریه، جامعه را مجموعه‌ای از گروه‌هایی می‌دانند که مدام با هم در حال کشمکش هستند. از آنجا که این گروه‌های رقیب، پیوسته می‌کوشند وضع موجود را تغییر دهند جامعه در حالتی از بی‌سازمانی و بی‌ثباتی به سر می‌برد.

امید به دانش جامعه شناسی

می‌توان امید داشت که دانش جامعه شناسی به شناساییِ نقش نیروهای اجتماعی در مسیر زندگی انسان کمک کرده و بینش نوی درباره گروه‌ها، رفتارهای سیاسی، روابط، مسائل خانوادگی، فقر، جرم و جنایت، مسائل شهری، شغلی و… ارائه کند. آشنایی با تفاوت رفتار انسان‌ها در شرایط مختلف اجتماعی باعث پذیرش یک امر مهم خواهد شد؛ اینکه شیوه رفتار انسان‌ها در همه شرایط، مناسب‌ترین رفتار تلقی نمی‌شود. چنین نتیجه‌گیری می‌تواند انسان‌ها را علاقه‌مند به قبول الگوهای تازه رفتاری کند.

منابع:

• گیدنز، آنتونی، جامعه‌شناسی، صبوری کاشانی، منوچهر، 1314-، مترجم. تهران: نشر نی، چاپ هفتم 1381
• کوئن، بروس، 1938- مبانی جامعه‌شناسی، الف-غلامعباس توسلی 1314-، ب- فاضل، رضا، 1328-، مترجم. تهران: سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاه‌ها (سمت)- چاپ بیست و هفتم: تابستان 1395