دگرگونی فرهنگی

با آن که مردمانِ یک جامعه در برابر رها کردن سنت‌ها، ارزش‌ها، آداب و رسوم خود مقاومت می‌کنند و در مسیر پذیرش آدابِ نو سختگیر هستند اما کمتر فرهنگی را می‌توان یافت که در طول تاریخ دچار تحول نشده باشد. البته روش‌های دگرگونی و میزانِ انجام شدن آن در جوامع مختلف، با یکدیگر متفاوت است.

با پیشرفت تکنولوژی و توسعه فناوری در جوامع، دگرگونی‌های اجتماعی و فرهنگی قوت بیشتری یافته‌اند. به این ترتیب فناوری مهم‌ترین عامل تأثیر بر دگرگونی‌های اجتماعی و فرهنگی است. پیش‌بینی می‌شود شتاب فناوری، باعث سرعت بخشیدن به دگرگونی‌های اجتماعی و فرهنگی شود.

عوامل مؤثر بر میزان و سرعت دگرگونی‌های اجتماعی و فرهنگی را می‌توان در مواردی خلاصه کرد:

• محیط طبیعی: با آن که احتمال رخداد دگرگونی شدید و ناگهانی در محیط طبیعی پایین است اما در صورت رخداد، تأثیر عمیقی برجا می‌گذارد.
• دگرگونی در جمعیت: هرگونه دگرگونی عمده در شمار و توزیع جمعیت، دگرگونی اجتماعی متناسب با خود را به همراه می‌آورد.
• شناسایی نیازها: یکی از شروط رخداد دگرگونی‌های اجتماعی این است که جوامع مختلف به نیازهای خود آگاهی پیدا کرده باشند. به محض آن که اوضاعِ جوامع تغییر کند نیازهای جدیدی هم در آن جوامع رخ می‌نماید.

پایگاه اجتماعی

پایگاه (Status): به موقعیت اجتماعی و جایگاهی اطلاق می‌شود که فرد در گروه یا در مرتبه اجتماعیِ یک گروه در مقایسه با گروه‌های دیگر احراز می‌کند. پایگاه و موقعیت اجتماعی فرد، حقوق و مزایای شخص را تعیین می‌کند.

پایگاه انتسابی (Ascribed Status): که از آغاز تولد به فرد محول شده عمدتاً بر زمینه‌های خانوادگی فرد استوار است. مثل جنسیت، دین، نژاد، ثروت و معیارهای اجتماعی که از والدین به کودک منتقل می‌شوند.
پایگاه اکتسابی (Achived Status): موقعیتی است که بر اساس تلاش و کار یا استعداد و مهارت‌های فرد به او تعلق می‌گیرد.

نقش

از شیرخوارگی تا بلوغ، در طولِ زندگی زناشویی، زمان والد شدن، هنگام جدایی از خانواده یا طلاق، با مرگ همسر یا دیگر اعضای خانواده و حین مهاجرت، انسان‌ها به طور مداوم در حال پذیرفتن نقش‌های تازه و گوناگون هستند. این نقش‌ها به عنوان بخشی از فرایند اجتماعی شدن به انسان‌ها آموزش داده می‌شوند و پس از آن است که افراد، نقش‌ها را می‌پذیرند. مطابق با نقش‌هایی که هر فرد پذیرفته است رفتارهای مشخصی از او انتظار می‌رود.

شکل ۱۰: از شیرخوارگی تا بلوغ، در طولِ زندگی زناشویی، زمان والد شدن، هنگام جدایی از خانواده یا طلاق، با مرگ همسر یا دیگر اعضای خانواده و حین مهاجرت، انسان‌ها به طور مداوم در حال پذیرفتن نقش‌های تازه و گوناگون هستند.

نقش‌های نمونه، گروه‌های مرجع

در زندگی اجتماعیِ انسان‌ها افرادی وجود دارند که از ارزش خاصی برخوردار هستند به طوری که رفتار آن‌ها سرمشق قرار می‌گیرد. نقش چنین کسانی برای فردِ سرمشق گیرنده الگو محسوب می‌شود. به این ترتیب زمانی که فرد، در حال ایفای نقشی معین است، رفتار خود را با توجه به نقشی که الگو قرار داده تنظیم می‌کند. یکی از معیارهایی که افراد، نقش‌های خود را در شرایط گوناگون با آن ارزیابی می‌کنند گروه‌های مرجع هستند. به این معنا که نقش هر فرد در یک گروه در مقایسه با شخصی که وظیفه مشابه او دارد، سنجیده می‌شود. به وسیله همین شکل از ارزیابی است که مشخص می‌شود فردی نقش خود را به درستی ایفا کرده یا خیر.

تعارض نقش‌ها

جوامع صنعتی عامل تعدد نقش‌هایی شده بودند که یک انسان در طول زندگی خود در جامعه می‌پذیرفت. اما با ظهور جوامع جدید کم‌کم تحولات دیگری از راه رسید. با متحول شدن جوامع، افراد به ناگزیر نقش‌های بیشتری را به طور هم‌زمان پذیرفتند. عضویت در گروه‌های گوناگون آن‌ها را وادار کرد در یک زمان، به چندین نقش در زندگی پاسخ بدهند.

با این وصف، بسیار محتمل است افراد دچار تعارض نقش‌هایی شوند که پذیرفته‌اند. چرا که از آن‌ها انتظار می‌رود هم‌زمان به الزامات نقش‌های گوناگون و متفاوت خود پایبند باشند. قرارگیری در چند نقش متعدد و متفاوت می‌تواند تعارض نقش‌ها را ایجاد کند. افرادی که تعارض نقش‌ها را تجربه می‌کنند گه‌گاه دچار اختلالات فکری یا بی‌نظمی می‌شوند.

نمایش نقش

سخنوری که با آب ‌و تاب درباره موضوعی سخنرانی می‌کند یا دبیری که آگاهانه تلاش می‌کند با کلامش، اولیا مدرسه یا والدینِ حاضر در جلسه‌ای را تحت تأثیر قرار دهد در حال بازی کردن نقش هستند. هنگامی که فردی آگاهانه می‌کوشد نقشی را به طور کامل انجام دهد تا دیگران را تحت تأثیر قرار دهد در حال ایفای یک نقش نمایشی است.

ایفاکنندگانِ نقش نمایشی به طور معمول، دیگران را تماشاچیانی در نظر می‌گیرند که بر رفتار آن‌ها تمرکز کرده‌اند یا مراقب هستند تا ببینند آن‌ها نقش خود را به چه شکل ایفا می‌کنند. اگر در طولِ ایفای نقش، فرد بکوشد تا یک تصویرِ مطلوب از خود بر جای بگذارد به طوری که تماشاگران، نحوه ایفای نقش او را بپذیرند توانسته به هدفش از نمایش نقش دست پیدا کند.