نهادهای اجتماعی

همان‌‌طور که گفته شد نهاد، یک نظام نسبتاً پایدار و سازمان یافته از الگوهای اجتماعی است که با هدف ارضای نیازهای اساسی و معین در جامعه تشکیل شده است.

نهادهای اجتماعی بعضی از رفتارهای نظارت شده و یکسان در جوامع را در برمی‌گیرند. هر کدام از این نهادها کارکردها و مسئولیت‌هایی را به عهده دارند که به آن‌ها اختصاص داده شده است. همه نهادهای جامعه به هم وابسته‌اند اما هریک به تنهایی بر مبنای زنجیره‌ای از هنجارها، ارزش‌ها و الگوهای رفتاریِ مورد انتظار، سازمان پیدا کرده‌اند. آرمان‌های یک نهاد معمولاً به وسیله بخش عظیمی از اعضای جامعه پذیرفته شده است.

نهادهای اجتماعی دارای کارکردهای مشترک، کارکردهای ویژه، کارکردهای نهان و کارکردهای آشکار هستند. کارکردهای آشکار نهادها، نوعی از کارکردها هستند که ظاهر ِشناخته شده و پذیرفته شده‌ای برای جامعه دارند اما کارکردهای نهان، خود را نمایان نمی‌کنند. حتی گاهی اعضای جامعه این کارکردها را تأیید نمی‌کنند.

بنیان‌های اجتماعی نهادها بسیار گسترده است و هر تغییر چشمگیر در یک نهاد، احتمالاً موجب تحول در دیگر نهادها می‌شود. مثلاً نوساناتِ نهاد اقتصادی می‌تواند تأثیر خود را بر نهاد خانواده، کیفیت آموزش و توانمندی دولت‌ها در ارائه خدمات به اعضای جامعه نشان دهد.

کارکردهای عمده نهادهای اجتماعی به شرح زیر است:

• در شرایط گوناگون، الگوی رفتارهای مناسب و شایسته اجتماعی را در اختیار اعضای جامعه قرار می‌دهند.
• نقش‌ها و رفتارهایی را به اقتضای شرایط برای افراد جامعه معین می‌کنند. به طور مثال آشنا کردن افراد با نیازهای ورود به برخی حرفه‌ها در جامعه.
• به پشتوانه استمرارِ فرهنگ جامعه به اعضای آن می‌آموزند که مناسب‌ترین روش رفتاری، رفتارِ نهادی شده است.
• به نظارت و تنظیم رفتار اعضای جامعه می‌پردازند.

نادیده گرفتن انتظارات قابل قبول در جامعه ممکن است برای افرادِ بی‌اعتنا مجازاتی به همراه داشته باشد.

اهداف و کارکردهای نهادهای اجتماعی

کارکردهایی که درباره نهاد خانواده مورد انتظار است عبارت‌اند از:

1. تنظیم رفتار جنسی
2. تولید مثل و ادامه نسل
3. مراقبت از کودکان، معلولان و سالمندان
4. اجتماعی کردن فرزندان خانواده
5. تثبیت جایگاه اجتماعی و پایگاه فردی
6. تأمین اقتصادی اعضای خانواده

از نهاد آموزش و پرورش انتظار می‌رود کارکردهای زیر را داشته باشد:

1. آماده‌سازی افراد برای ایفای نقش شغلی
2. عمل کردن به عنوان ناقل میراث فرهنگی
3. آشناسازی افراد با نقش‌های اجتماعی
4. آماده سازی افراد برای ایفای نقش‌های خاص
5. فراهم کردن بنای ارزشیابی و فهم پایگاه‌های اجتماعی
6. ایجاد دگرگونی در جامعه با توسعه پژوهش علمی
7. تقویت قدرت سازگاری افراد با ارزش‌های جامعه و بهبود روابط اجتماعی

شکل ۱۲: کارکردهای مورد انتظار از نهاد آموزش و پرورش

کارکردهای نهاد دین به شرح زیر است:

1. کمک به اشخاص برای یافتن هویت اخلاقی
2. فراهم کردن تفسیرهایی که به تبیین محیط طبیعی و اجتماعی انسان کمک می‌کند.
3. تقویت روحیه اجتماعی، انسجام اجتماعی و همبستگی گروهی
4. تقویت مبانی ارزشی زندگی انسانی و وحدت نوع بشر

کارکرد نهاد اقتصاد موارد زیر است:

1. تولید کالا و خدمات
2. توزیع کالا، خدمات و منابع اقتصادی
3. مصرف کالا و خدمات

کارکرد نهاد حکومت عبارت است از:

1. نهادی کردن هنجارها از طریق قوانینی که در دستگاه قانون‌گذاری تصویب شده است.
2. به اجرا گذاشتن قوانین مصوبه
3. حل مناقشه میان اعضای جامعه
4. ارائه خدمات بهداشتی، آموزش و پرورش، رفاه و…
5. حفظ شهروندان در برابر حملات ملل دیگر

نظارت اجتماعی

حفظ نظم می‌تواند جزو مهم‌ترین نتایجی باشد که پیروی از الگوهای مشخصِ رفتاری برای یک جامعه به ارمغان می‌آورد. چرا که افراد جامعه، طی فرایندِ اجتماعی شدن یاد گرفته‌اند که در موقعیت‌های مختلف کدام رفتارشان قابل قبول است و بروز دادن چه رفتارهایی قابل قبول نیست. این روند به اعضای یک جامعه آموخته که چگونه الگوهای رفتاری مناسب و نامناسب را از یکدیگر تشخیص دهند.

«نظارت اجتماعی» (Social Control) ادامه فرایندی است که اجتماعی شدن خوانده بودیم. این‌‌گونه نظارت بر اعضای جامعه به وسیله ابزارها و با شیوه‌های مختلف انجام شده و افراد را وادار می‌کند که رفتار خود را با انتظارات گروه‌های مختلف و همچنین کل جامعه تطبیق دهند.

فرایندِ نظارت اجتماعی یک‌سویه نیست و به صورت متقابل انجام می‌شود. یعنی همان‌‌طور که ما بر رفتار دیگر اعضای جامعه تأثیر می‌گذاریم، از رفتار آن‌ها تأثیر می‌پذیریم. هرچند مکانیسم‌های دیگری هم به کار گرفته می‌شوند. در جوامع مختلف، انواع نظام پاداش و مجازات در جریان است تا بتواند افراد جامعه را وادار به سازگاری با هنجارهای موجود کند.

نظارت اجتماعی هم به صورت رسمی (نیروهای پلیس، حبس در زندان، محاکمه در دادگاه‌ها، تأدیب در مراکز نگهداری بزهکاران، مددکاری اجتماعی و…) و هم به شیوه غیررسمی (تمسخر، شایعه‌پراکنی، طرد شدن به وسیله اعضای یک گروه و…) اعمال می‌شود. اگر فرد یا افرادی نتوانند رفتار خود را با الگوهای موردنظر جامعه سازگار کنند، در جامعه به نام افراد منحرف شناخته خواهند شد. فردی که به این نام شناخته می‌شود از طریق اعمال شیوه‌های نظارت اجتماعی از انحراف منع می‌شود. این روش‌ها می‌تواند به شکل زندانی شدن، بستری شدن در بیمارستان‌های روانی یا نگهداری در کمپ و کانون‌های بازپروری اعمال شود.