مفهوم طبقه در نگاه وبر و مارکس

کارل مارکس به اصلِ اجتناب ناپذیری درباره طبقات اجتماعی اعتقاد داشت و آن «کشمکش بین طبقات اجتماعی» بود. آن‌طور که مارکس می‌گفت موقعیتِ طبقه اجتماعیِ فرد به روابط او با ابزارِ تولید بستگی داشت. یعنی صاحبان منابع طبیعی و کارخانه‌ها می‌توانستند به راحتی موقعیت‌های طبقه بالا را تصاحب کنند.

از نظر کارل مارکس، جامعه به دو طبقه صاحبان وسایل تولید (بورژوازی) و کارگران (پرولتاریا) تقسیم می‌شد. او معتقد بود طبقه بورژوا زمام حکومت، دین و اختیار نهادهای آموزشی و اقتصادی را در دست خود می‌گیرد. و البته پیش‌بینی می‌کرد روزی طبقه کارگر، دست به انقلاب خواهد زد و حاکمیت طبقه بورژوا را از هم خواهد پاشید.

اما آنچه ماکس وبر از طبقه اجتماعی ارائه داد، مبنای اقتصادی داشت. وبر برای ارزیابی و تعیین کردن طبقات اجتماعی ابعادی در نظر گرفته بود. او معتقد بود طبقات اجتماعی بر عناصری همچون قدرت، ثروت و منزلت بنا شده‌اند.

تحرک اجتماعی

برای مطالعه قشربندی اجتماعی، اکتفا کردن به موقعیت‌های اقتصادی یا مشاغل کافی نیست. در این مطالعه باید رخدادهای مربوط به افرادِ اِشغال کننده این موقعیت‌ها را هم ارزیابی کرد.

«تحرک اجتماعی» (Social Mobility) به حرکت افراد و گروه‌ها بین موقعیت‌های اجتماعی-اقتصادی گفته می‌شود. در این تعریف، افراد از یک پایگاه اجتماعی به پایگاه اجتماعی دیگر حرکت می‌کنند. افراد ممکن است از لحاظ طبقه اجتماعی به سمت بالا یا پایین تحرک داشته باشند یا در همان سطح باقی بمانند، اما حرفه یا شغل دیگری اختیار کنند.

تحرک عمودی: تغییر پایگاه فرد وقتی از یک طبقه اجتماعی به طبقه دیگر منتقل می‌شود. کسانی که دارایی، درآمد یا پایگاه اجتماعی کسب کنند، دچار تحرک صعودی شده‌اند.

تحرک نزولی: افرادی که در جهت عکس حرکت کنند، تحرک نزولی داشته‌اند. ازدواج در سن پایین، بچه‌دار شدن در سن پایین، تولد در خانواده پرجمعیت، تحصیل ناقص، گرفتاری در بحران اقتصادی و شغلی می‌تواند عامل تحرک نزولی باشد.

تحرک جانبی: به حرکت جغرافیایی بین شهرها یا مناطق، تحرک جانبی گفته می‌شود.
تحرک افقی: انتقال فرد از یک پایگاه اجتماعی به پایگاه اجتماعی دیگر در همان سطح، تحرک افقی خوانده می‌شود. مثل تغییر یک شغل به شغل دیگر با درآمد یکسان.

تحرک میان نسلی: نوعی از تحرک اجتماعی که از یک نسل به نسل دیگر به وجود می‌آید و ممکن است صعودی یا نزولی باشد. به طور مثال اگر فرزندِ یک فرد (با شغل آزاد) از طریقِ تحصیل در دانشگاه به پایگاهِ یک فرد تحصیل‌کرده دست یابد، تحرک درون نسلیِ صعودی رخ داده است. اما اگر فرزند یک مهندس یا پزشک به کاری مانند رانندگی (یا کسب آزاد) مشغول شود، تحرک درون نسلیِ نزولی رخ داده است.

اما چه چیزی بر تحرک اجتماعی مؤثر است؟ برای پاسخ به این پرسش، می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

1. حجم خانواده: خانواده کم جمعیت به علت در دسترس بودن منابع بیشتر برای فرزندان امکان بیشتری برای تحرک عمودی فراهم می‌کند.
2. قوم: پیشینه قومی و نژادی بر فرصت دستیابی به تحرک عمودی مؤثر است.
3. تحصیلات
4. جنسیت
5. ترتیب تولد فرزندان: فرزندانی که بین تولدِ اولین و آخرین فرزند، متولد می‌شوند معمولاً فرصت کمتری برای تحرک عمودی پیدا می‌کنند چون والدین معمولاً منابع مالی خود را صرف فرزند اول یا آخر می‌کنند.
6. ازدواج و سن فرد در زمان ازدواج: تحرک عمودی می‌تواند از طریق ازدواج با فردی از طبقه اجتماعی بالاتر میسر شود. هرچه سن افراد در زمان ازدواج کمتر باشد امکان تحرک صعودی برای آن‌ها کمتر است.
7. کامروایی معوق: اگر فردی بر مزایای آنیِ کامروایی در جوانی چشم بپوشد و منابع خود را صرف اهداف آینده کند، معمولاً پاداش بیشتری عاید او می‌شود. این پاداش می‌تواند وقوع تحرک صعودی بعد از چشم‌پوشی از کامروایی در جوانی باشد.
8. برنامه ریزی دولت: اعطای کمک هزینه تحصیل یا وام.