جمعیت شناسی

مطالعه علمی جمعیت از طریق بررسی و مطالعه حجم، ترکیب و توزیع جمعیت در یک جامعه «جمعیت‌شناسی» (Demography) نام گرفته است. این علم، ارتباط بین عوامل اجتماعی و تغییرات جمعیتی را ارزیابی می‌کند. جمعیت شناسی داده‌هایی درباره توزیع جمعیت بر حسب سن، جنس، تأهل یا تجرد، حجم خانواده، محل سکونت جمع آوری می‌کند و با آزمون داده‌ها تصویر دقیقی درباره جمعیتِ مورد مطالعه ارائه می‌کند.

جمعیت شناسی

اصطلاح جمعیت‌شناسی زمانی باب شد که دولت‌ها شروع به نگهداری آمار رسمی درباره ماهیتِ جوامع خود کردند. آن‌ها آمارهای اساسی درباره جمعیت کشور خود را به طور منظم گردآوری کرده و سپس به تحلیل آن‌ها پرداختند. الگوهای جمعیت همواره تحت تأثیر سه عامل زایش، مرگ و مهاجرت قرار گرفته‌اند و ترکیب جمعیتِ جوامع نیز بر کارکردهای آن جوامع تأثیرگذار بوده است.

با به‌کارگیری علم جمعیت‌شناسی، دولت‌ها می‌توانند برای ایجاد تناسب بین گروه‌های سنی، میزان موالید را کنترل کنند و متناسب با آن طرح‌ها یا محدودیت‌هایی ارائه دهند.

روابط نژادی و قومی

«نژاد» (Race) به گروهی از افراد گفته می‌شود که در طول نسل‌های متوالی، ویژگی‌های مشترک جسمی یا زیستی خود را حفظ کرده‌اند.

«گروه قومی» (Ethnic Group) به گروهی اطلاق می‌شود که اعضای آن خصوصیات فرهنگی یکسان دارند. این خصوصیات مشترک، می‌تواند دین، ملیت یا زبان اعضای گروه باشد. اعضای گروه‌های نژادی از لحاظ جسمی مشابه هستند. اما اعضای گروه‌های قومی دارای خصوصیات فرهنگی مشترک هستند و الزاماً وجه مشترک جسمانی ندارند.

اعضای گروه اقلیت با اکثریتِ اعضای جامعه تفاوت دارند. این گروه‌ها از نظر زبانی، دینی، ملیت یا موقعیت اقتصادی از اعضای گروهِ اکثریت تمایز پیدا می‌کنند. اگر از سوی جامعه، تبعیضی علیه گروه‌های اقلیت اعمال شود، این گروه‌ها به روش‌های گوناگون به تبعیض علیه خود پاسخ می‌دهند. این شیوه‌ها عبارت ‌اند از:

• فرهنگ‌پذیری
• خود جداسازی
• جدایی‌طلبی
• ایجاد سازمان‌ها

جامعه روستا، جامعه شهر

«جامعه روستایی» (Folk Society) که با نام جامعه قومی نیز شناخته می‌شود، شامل گروهی از انسان‌هاست که شیوه زندگی مشابه، زبان و مقتضیات اجتماعی مشترک و یکسانی دارند. اعضای این جامعه پیوندهای بسیار عمیق و نزدیک خانوادگی دارند و روابط آن‌ها با الگوهای سنتی مشخص می‌شود. جوامع روستایی درباره مصالح اقتصادی، امیال، افکار، رسوم، سنت‌ها و فرهنگ‌های خود با یکدیگر سهیم هستند. اقتصاد آن‌ها بر فعالیت‌های کشاورزی استوار است و زمین و محصولاتی که به بار می‌نشینند برای اعضای جامعه روستایی مقدس هستند. در حالی ‌که تحرک طبقه‌ای، مکانی و شغلی در این جوامع بسیار کم است در عوض پایداریِ وضع موجود، رسم‌ها و سنت‌ها از اهمیت ویژه‌ای برخوردار هستند.

شهرها چگونه پدید آمدند؟

شهرهای نخستین با دیوارهای افراشته‌ای که برای دفاع از شهر ساخته شده بودند حصاری دورِ محل زندگی ساکنان جدید کشیدند. این دیوارها قرار بود جامعه روستایی را از جامعه شهری جدا کند. اما آنچه در ابتدا به نام شهر متولد شد با شهرهای امروزی تفاوت محسوسی داشت.

پیدایش نخستین شهرها

ناحیه مرکزی شهر که اغلب شامل فضای عمومیِ بزرگی بود گاهی درون دیوارِ داخلی دومی، احاطه می‌شد و مرکز شهر اگرچه معمولاً دارای بازار بود، اما با نواحی تجاری که در هسته شهرهای امروزی یافت می‌شوند کاملاً فرق داشت. ساختمان‌های اصلی هم تقریباً همیشه مذهبی و سیاسی بودند مانند معابد و کاخ‌ها. سکونتگاه‌های طبقه حاکم یا نخبگان در مرکز شهر یا نزدیک به مرکز شهر بود در حالی ‌که طبقات غیر ممتاز نزدیک به کناره‌های شهر زندگی می‌کردند و برخی بیرون از دیوارهای شهر می‌زیستند اما در مواقع حمله خارجی می‌توانستند به سرعت وارد عمل شوند (جامعه شناسی، آنتونی گیدنز، ص.602).

گسترش شهرها حاصل افزایش جمعیت، نوآوری‌های فنی و مهاجرت روستانشین‌ها بود. همین امر باعث توسعه شهرها و تغییر الگوها و شیوه‌های رفتار در این سکونتگاه‌ها شد. انقلاب صنعتی به رشد سریع شهرها دامن زد و روستاییان برای کار در کارخانه زمین‌های خود را رها کردند تا به شهرها بیایند. مرحله گذار از زندگی روستایی به زندگی شهری مورد مطالعه بسیاری از جامعه‌شناسان قرار گرفت. آن‌ها پیش‌بینی می‌کردند که طی این گذار، روابط غیرخصوصی جایگزین روابط خصوصی شده و جامعه شهری دچار هرج و مرج شود.

برخی از مزیت‌های زندگی شهری به شرح زیر است:

• زندگی خصوصی: انسان شهری در گمنامی می‌زیست و فقط با بخش کوچکی از مردم پیرامون خود ارتباط داشت.
• تحرک
• تنوع در سبک زندگی
• تنوع شغل
• امکان تحصیل
• پرورش خلاقیت‌ها
• بهره‌مندی از مراقبت پزشکی و افزایش تندرستی
• فعالیت تفریحی
• امکان و مجال تحقیق کردن