پیش‌بینی آینده؛ ممکن یا ناممکن؟

درست است که تمام اعضای جامعه در فضای آن زندگی می‌کنند و به سهم خود در فعالیت‌های اجتماعی دخیل هستند، اما همه آن‌ها نمی‌توانند به سادگی به حقایق اجتماعی آگاهی پیدا کنند. از آنجا که روابط اجتماعی به مرور زمان دچار پیچیدگی‌هایی شده، درک و فهم این تحولات و پیچیدگی‌ها نیازمند بررسی و مطالعات خاص در حوزه اجتماعی است. می‌توان گفت همان‌ طور که پدیده‌های طبیعی موضوع مطالعه در علوم طبیعی قرار می‌گیرند پدیده‌های اجتماعی هم موضوع بررسی‌ها در علوم اجتماعی هستند.

نگاهی گذرا به شمارِ آثار هنری بشر نشان می‌دهد موضوعِ آینده، بارها دستمایه خلق برخی آثار هنری قرار گرفته است. جذابیت چنین آثاری برای نسل بشر این است که دریچه‌ای به آینده می‌گشاید تا انسانِ امروز را با نادانسته‌های دور رویارو کند. او با کمک تخیل، آینده محال را بازسازی می‌کند تا در زمان زیست خود شاهد آن باشد. حال اگر همین نوع انسان بداند که با برنامه‌ریزی می‌تواند آینده را پیش‌بینی کند چه احساسی خواهد داشت؟ فراتر؛ اگر بداند با وجود برخی از همین پیش‌بینی‌ها می‌تواند برای ساخت آینده برنامه‌ریزی کند چه حسی خواهد داشت؟

اطلاع از قوانین زندگی اجتماعی انسان این شاه‌کلید را به انسان می‌دهد. هرچند این مسیر، خالی از خیال‌پردازی‌های تولیدات هنری است اما به آگاهی از خصوصیات روابط انسانی-اجتماعی منتهی می‌شود. آگاهی که ویژگی‌اش ارتباط دادنِ گذشته با حال و آینده برای گروه‌های انسانی ممکن است. با به‌کارگیری همین نوع آگاهی، پیش‌بینی درازمدت درباره زندگی اجتماعی انسان امر بعیدی نخواهد بود.

چنانچه جمع‌آوری اطلاعات و تجربیات انسان از زندگی جمعی در طول تاریخ، به درک روابط اجتماعی انسان‌ها و مطالعه خاص آن کمک شایانی کرده است. البته یک خصوصیت درباره علوم اجتماعی صادق است و آن، اینکه شرایط زمانی و مکانی بر اطلاعات به دست آمده و بالطبع قوانین اجتماعی تأثیر می‌گذارد. بنابراین نظریات و قراردادهای علوم اجتماعی از نسبیت برخوردار هستند و نمی‌توان انتظار داشت که از آن‌ها قوانین ثابتی استخراج شود.

گستره علوم اجتماعی

دانش علوم اجتماعی بنا به نیازهای بشری شاخه‌های فراوانی پیدا کرده است. نام علم جمعیت‌شناسی، مردم‌شناسی، انسان‌شناسی، تاریخ اجتماعی، باستان‌شناسی، جامعه‌شناسی، علوم سیاسی، اقتصاد، الهیات، زبان‌شناسی و مدیریت در میان این شاخه‌ها دیده می‌شود.

بین شاخه‌هایی که از علوم اجتماعی منشعب شده، دانش جامعه شناسی بر مطالعه واقعیت‌های اجتماعی و تحولات زندگی اجتماعی انسان‌ها تمرکز کرده است. حوزه‌های متعددی در علم جامعه شناسی فعال شده تا ابعاد مختلف زندگی اجتماعی انسان را به صورت تخصصی مطالعه کند.

جامعه شناسی شهری، جامعه شناسی روستایی، جامعه شناسی دین، جامعه شناسی سیاسی، جامعه شناسی سازمان‌ها، جامعه شناسی ارتباطات، جامعه شناسی خانواده، جامعه شناسی جنسیت، جامعه شناسی آموزش و پرورش، جامعه شناسی هنر، جامعه‌ شناسی ایلات و عشایر، جامعه شناسی صنعتی، جامعه شناسی توسعه، جامعه شناسی انحرافات اجتماعی، جامعه شناسی انقلاب و ریشه‌های آن، جامعه شناسی ادبیات، جامعه شناسی کار، جامعه‌شناسی تغییرات اجتماعی، جامعه شناسی قشرها و نابرابری‌های اجتماعی، جامعه شناسی ورزش و… به بررسی تحولات مختلف زندگی انسان‌ها در حوزه‌های مشخص شده می‌پردازند و قراردادهای زندگی اجتماعی انسان را به صورت تخصصی در همان حوزه موشکافی می‌کنند.

برای آشنایی بیشتر با جامعه شناسی، پیشنهاد می‌کنیم به مجموعه فیلم‌های آموزش علوم انسانی (Humanities) مراجعه کنید که توسط فرادرس تهیه شده و لینک آن در ادامه آورده شده است.

شکل ۳: گستره علوم اجتماعی شامل حوزه‌های متعددی می‌شود.