پیشینه‌ی سرمایه‌ی مذهبی

به طور کلی می‌توان گفت بحث از سرمایه‌ی مذهبی با این عنوان، نو و ابتکاری، اما مطالعات مختلفی انجام شده است که در آنها به نوعی اثر مذهب بر رفتارهای اقتصادی مطرح شده‌اند. برخی از این مطالعات نیز بعضی ویژگی‌های مذهبی افراد را بر تولید، رشد اقتصادی و مصرف مؤثر دانسته‌اند. می‌توان مطالعات انجام شده در این زمینه را به سه دسته تقسیم کرد.
برخی از دیدگاه‌های ارائه شده در این زمینه، نوع مذهب را بر رشد اقتصادی مؤثر دانسته‌اند. می‌توان از اولین دیدگاه‌های ارائه شده در این زمینه به نظرات «وبر» (29) اشاره کرد. از نظر وی پروتستانتیسم، اعتقاداتی ارائه کرد که بر خلاف دیدگاه کاتولیک نه تنها به مال اندوزی جنبه‌ی قانونی می‌داد بلکه آن را چنانچه صرف لذت‌های زودگذر نشود، به منزله‌ی مشیت الهی تلقی کرد و در کنار آن، کسب ثروت را به صورت‌های مختلف تأیید کرد. از این رو، سرمایه داری و توسعه‌ی اقتصادی حاصل از آن را نتیجه‌ی ایجاد و توسعه‌ی تفکر و مذهب پروتستانتیسم در مقابل کاتولیک می‌داند. (وبر، 1371)
برخی از بررسی‌ها که رابطه‌ی مذهب و رفتارهای اقتصادی را بررسی کرده‌اند، اثر شدت اعتقادات مذهبی بر رفتارهای اقتصادی را بررسی کرده‌اند. «کهف» پیروان مذهب را دارای هزینه‌های خاص خود دانسته است. تحقیقات مختلف «فهیم خان»، از اقتصاددانان مسلمان، نیز به رابطه‌ی تقوای مذهبی بر مصرف تأکید می‌کند و آن در قالب یک تابع مصرف ارائه می‌کند. «عزتی» به صورت نظری و تجربی رابطه‌ی بین ایمان مذهبی را با مقدار مخارج توصیه شده در مذهب بررسی می‌کند و نتیجه می‌گیرد که این رابطه مثبت و معنادار است. وی همچنین رابطه‌ی بین ایمان مذهبی و استفاده از پول برای سرمایه گذاری، سپرده با سود نزد بانک، قرض سود و پرداخت قرض الحسنه را بررسی کرده و این رابطه را معنادار یافته است.
پژوهش‌های مختلفی نیز در جوامع غیر مسلمان انجام شده است. از جمله استارک (30) رابطه‌ی بین اعتقادات مذهبی با درآمد و فعالیت‌های مذهبی را بررسی کرده و رابطه‌ی مثبت بین آنها را تأیید کرده است. ویلکس، (31) بارنت (32) و‌ هاول (33) رابطه‌ی اندازه‌ی دینداری و عوامل تعیین کننده مصرف را بررسی و آن را تأیید کرده اند. یاناکن (34) رابطه‌ی بین پیروی از مذاهب محافظه کار، رادیکال، لیبرال و گروه‌های دیگر را با سطح درامد، کمک به کلیسا و حضور در کلیسا را بررسی کرد و رابطه آنها را معنی دار یافت. هوگ (35) و یانگ (36) رابطه‌ی بین پیروی از گروه‌های لیبرال و اصول گرای مسیحی در آمریکا را با مقدار کمک به کلیسا بررسی کرد و کمک اصول گرایان را بیشتر یافت. مرکز ملی تحقیقات نظرسنجی آمریکا نیز بررسی پیوسته‌ای را انجام داده که به نتیجه‌ی مشابهی رسیده است. گایسو، (37) ساپینزا (38) و زینگالز (39) در یک بررسی میدانی بر روی رفتار افراد در 66 کشور جهان، به این نتیجه رسیدند که به طور متوسط مذهب بر روی نگرش‌های مناسب برای رشد اقتصادی اثر مثبت دارد. «گلاه» (40) و «ووریس» (41) نیز همین مطلب را بیان کرده بودند. (کتابی و همکاران، 1385)

انواع سرمایه‌ی مذهبی

الف. سرمایه‌ی مذهبی فردی:

به مجموعه‌ی مذهب انتخابی و اعتقادات، باورها، دانش، تجربه‌ها، ارزش‌ها و عادت‌های حاصل از ایمان مذهبی و یا درباره‌ی مذهب نزد فرد، سرمایه‌ی مذهبی فردی می‌گوییم. به عبارت دیگر، به عناصر مذهبی شکل دهنده و ساختاربخش رفتارهای فرد، سرمایه‌ی مذهبی فردی می‌گوییم که این عناصر به طور خلاصه عبارت‌اند از: کیفیت مذهب انتخابی فرد، اعتقادات، باورها، دانش، هنجارها، تجربه‌ها و عادت‌های مذهبی فردی. در اثرگذاری این سرمایه، نقش اساسی را عمق و گستردگی هر یک از عناصر شکل دهنده‌ی آن ایفا می‌کنند که محور و پایه‌ی این عمق، ایمان مذهبی فرد است. پس از بیان سرمایه‌ی مذهبی اجتماعی به این موضوع اشاره خواهد شد.

ب. سرمایه‌ی مذهبی اجتماعی:

به مجموعه‌ی نهادها، عملکردها، قوانین و مقررات، ارزش‌ها، اعتقادات، باورها، هنجارها، دانش، نمادها و سمبل‌های برخاسته و شکل دهنده‌ی ساختار مذهبی جامعه، سرمایه‌ی مذهبی اجتماعی گفته می‌شود. به عبارت دیگر، می‌توان گفت مجموعه عناصر شکل دهنده‌ی ساختار مذهبی هر جامعه، سرمایه‌ی مذهبی آن جامعه است که این عناصر عبارت‌اند از: کیفیت مذهب حاکم در جامعه (اصول اعتقادی و قوت، دقت و صحت آن)؛ نهادهای مذهبی جامعه؛ عملکردهای مذهبی نهادهای اجتماعی؛ قوانین و مقررات مذهبی حاکم در جامعه؛ اعتقادات، باورها، ارزش‌ها و هنجارهای مذهبی جامعه؛ دانش و مهارت‌های مذهبی جامعه؛ فضاها، نمادها و سمبل‌های مذهبی جامعه و مانند اینها می‌باشند.

شکل 5: مدل درختی سرمایه‌ی مذهبی

نحوه‌ی اثرگذاری سرمایه‌ی مذهبی بر ابعاد مختلف جامعه حتی بُعد اقتصادی

سرمایه‌ی مذهبی شامل عناصر مختلفی است. این عناصر می‌توانند به صورت‌های مختلف بر فعالیت‌های اقتصادی اثرگذار باشند. مهمترین این فعالیت‌ها، عبارت‌اند از:
- سرمایه‌ی مذهبی موجب افزایش رشد و توسعه‌ی اقتصادی می‌شود؛
- سرمایه‌ی مذهبی موجب افزایش شفافیت بازارها و گسترش اطلاعات صحیح و مفید می‌شود؛
- سرمایه‌ی مذهبی باعث بهبود توزیع ثروت و درآمد می‌شود؛
- سرمایه‌ی مذهبی بر مصرف فرد و جامعه اثر می‌گذارد؛
- سرمایه‌ی مذهبی بر ساختار و عرضه و تقاضای بازارهای مالی اثر می‌گذارد؛
- سرمایه‌ی مذهبی باعث بهبود امنیت اجتماعی و اقتصادی می‌شود؛
- سرمایه‌ی مذهبی رفاه فرد و جامعه را افزایش می‌دهد.

اثر سرمایه‌ی مذهبی بر توسعه‌ی اقتصادی بر مبنای نگرش نظام مند

یکی از اصلی‌ترین معیارهای توسعه یافتگی، تولید است. پیش از این، به اثر سرمایه‌ی مذهبی بر تولید اشاره شد. معیار دیگر توسعه یافتگی، رشد سطح آموزشی افراد جامعه است که با افزایش سرمایه‌ی مذهبی فردی، افراد، بنا به توصیه‌های مذهبی خود را ملزم به کسب آموزش می‌دانند. علاوه بر آن، رشد روحیه‌ی مشارکت جمعی باعث تقویت این الزام فردی می‌شود. همچنین افزایش مشارکت‌های جمعی باعث افزایش نهادهای آموزشی و افزایش سهولت دسترسی به آموزش می‌گردد. معیارهایی مانند درامد افراد، بهداشت، تغذیه و نظیر اینها با بهبود وضعیت درامدی طبقات نیازمند جامعه بهبود پیدا می‌کند که در بحث اثر سرمایه‌ی مذهبی بر توزیع به آن اشاره شد. معیارهای فرهنگی و اجتماعی توسعه یافتگی مانند: نظم اجتماعی، امنیت و انضباط عمومی، با کاهش جرایم و مفاسد، احترام به دیگران، مشارکت‌های عمومی، توسعه‌ی فضاهای فرهنگی که در نتیجه‌ی افزایش سرمایه‌ی مذهبی حاصل می‌شوند، بهبود پیدا می‌کنند و موجبات توسعه‌ی بیشتر را فراهم می‌آورند.

شکل 6: اثر سرمایه‌ی مذهبی بر توسعه‌ی اقتصادی بر مبنای نگرش نظام مند

اثرگذاری سرمایه‌ی مذهبی بر توسعه با نگرش نظام مند

با توجه به اینکه به طور مشخص بحث سرمایه‌ی مذهبی به صورت مطرح شده، در مجامع علمی مطرح نبوده است و اغلب فقط اثر مذهب بر برخی عواملی مطرح شده است که بر توسعه مؤثرند، در اینجا تنها به این اثرها و نحوه‌ی اثرگذاری آنها بر توسعه یا به عبارت دیگر به مسیرهای اثرگذاری اشاره می‌گردد و برخی منابع را که به اثر مذهب بر عوامل و مسیرهای مورد نظر تأکید داشته‌اند، نام برده خواهد شد. مذهب، موجب تنظیم رفتارهای حسی فردی، تقویت حس نوع دوستی، مشارکت، همیاری، همبستگی و وحدت ملی، تقویت انضباط اجتماعی و احترام به حقوق دیگران، وفاق جمعی و ساماندهی روابط اجتماعی، رعایت هنجارهای عمومی و کاهش مفاسد اجتماعی، جرایم و بزه‌ها، کاهش تخطی از مقررات، افزایش صبر و تحمل در مقابل مشقات، سخت کوشی، تسهیل در جامعه پذیری و تحکیم عواطف مشترک، تقویت کمک‌های خیرخواهانه، افزایش حمایت از محرومان، بهبود آرامش خاطر، افزایش اعتماد به نفس، افزایش اعتماد عمومی به دیگران و صداقت، تعهد کاری و تعهد اجتماعی، پرهیز از ریاکاری و تقویت روحیه‌ی منافع اجتماعی، امیدواری و تقویت احساس رضایت و خوشبختی، تقویت روحیه‌ی مشورت، همدلی و همفکری و مانند اینها می‌شود که همگی می‌توانند بر رشد و توسعه‌ی اقتصادی و اجتماعی جامعه مؤثر واقع شوند. به علت حجم و گستردگی بسیار زیاد این عامل و مسیرها، فقط به اثرگذاری برخی از این عوامل در دو نوع سرمایه‌ی مذهبی فردی و اجتماعی اشاره می‌شود. (همان، 45)