معرفت شناسی از دیدگاه سوفسطاییان

جواد رقوی

مقدّمه

دیدگاههای گوناگون درباره تعیین اصل نهایی اشیا (چیزها) و جهان، نوعی سردرگمی و بی اعتباری در فلسفه را باعث شده بود و سالیان متمادی، فیلسوفان دیدگاههای یکدیگر را ردّ و نقض می کردند، بدون اینکه دلیل قاطعی در اثبات دیدگاه خود و ابطال مدّعیات دیگر اقامه کنند. برای رهایی از این حالتِ رکود، تحوّلی بزرگ لازم بود. این تحوّل که نقطه عطفی در تاریخ فلسفه به شمار می رود، سؤالی بود که از سوی سوفسطاییان مطرح شد؛ �چه کسی و چگونه می خواهد بشناسد؟�. سؤال دیگر اینکه حال که به دنبال شناخت و تعیین اصل نهایی اشیا و جهان هستیم، آیا اصلاً شناخت امکان دارد یا خیر؟

طرح این سؤال، چرخشی مهم در توجّه از عالم طبیعت و جهان خارج به عالم جان و فاعل شناخت بود. البته پیش از آن، سؤال به صورت جزئی تر مطرح شده بود، لکن پاسخ آن مثبت بود؛ هرچند امکان معرفت از طریق عقلِ تنها و یا شهود، امری مفروغ عنه تلقّی می شد.

اگرچه هراکلیتوس(1) و پارمنیدس(2) در تغییر و ثبوت عالم اختلاف داشتند، بالاتفاق پاسخ

داده بودند که معرفت عقلی بر خلاف معرفت حسّی، ممکن است و بلکه تنها راه معرفت است. لکن پاسخ سوفسطاییان از نوع دیگر بود. آنان که با انگشت نهادن بر اختلافات فیلسوفان یونان باستان، در پاسخ به این شکّ و شبهه که آیا اصلاً شناخت امکان دارد یا خیر، به گونه ای سخن گفته بودند که گویا معرفت، امکان ندارد یا امری نسبی است.

اگرچه این سخنان، سقراط(1) و افلاطون(2) را برآشفت، اگر نبود این پاسخ و این برآشفتگی، شاید هنوز بسیاری از دیدگاههای مهم در فلسفه، به ویژه در معرفت شناسی، پا به عرصه وجود ننهاده بود و هنوز هیومِ شکّ، کانتِ یقین را از خواب خوشِ جزم بیدار نکرده بود و فیلسوفان در گهواره قطع و جزم اندیشی از این پهلو به آن پهلو می غلطیدند.

به هر حال، این تلنگر سوفسطاییان به ارّابه فکر و اندیشه را می توان نخستین تلألؤ ظهور معرفت شناسی به شمار آورد که به مطالعه و بررسی نیازمند است؛ از این رو، در این جستار، در حدّ مجال، آرای پدیدآوران شکّاکیّت در باب معرفت نظری را بررسی می کنیم.

1- . Heraclitus.

2- . Parmenides, (حدود 540 ق.م.).

نکته مورد توجّه در این بررسی، قضاوتهای ضدّ و نقیض درباره سوفسطاییان نخستین است؛ به طوری که عدّه ای، آنها را شکّاکانی قلمداد کرده اند که حتی در وجود خارجی اشیا نیز شکّ داشته اند و در مقابل، برخی آنان را تا سرحدّ معلمان و فیلسوفانی فرهیخته که مروج اصول اخلاقی و دینی بوده اند، ارتقا داده اند. البته این برداشتهای ضدّ و نقیض، در تفاسیر مختلف به جای مانده از معاصران آنان، به ویژه افلاطون، ریشه دارد. ثانیاً، سخنان اندک و به جای مانده از آنان، این برداشتهای متقابل را باعث گردیده است.