پیش گفتار

گرایش به دانش، ریشه در ژرفای وجود آدمی دارد و کنجکاوی لبْ بر لُبّ مستی انسان نهاده است. حقیقت پژوهی در گذر زمان از روز نخست حیات بشر می آغازد و یار دیرین و همراه و همنشین وی بوده است. نگاه این غریزه، هماره بیرون را می نگریست و انسان بر آن بود تا با شناخت جهان و قوانین حاکم بر آن، حیرت ارزشمند خود را پاسخ گوید. خوراک ذهن بشر از سفره طبیعت فراهم می آمد و کشف اسرار جهان، تمام همت او را صرف خود کرد. از این رهگذر علمها پدید آمد و هر یک، روزنه و زاویه ای از هستی را به روی انسان گشود. منطق، فلسفه، فیزیک، نجوم و دهها شاخه علمی دیگر، پنجره های خانه معرفت بشرند که با آنها آدمی به تماشای جهان نشست.

ناگاه بشر گامی به عقب نهاد و نگاه خود را از متعلَّق شناخت به خود شناخت برگرداند و از خود پرسید: اگر من در پی شناخت عالم هستم، حقیقت شناخت چیست؟ ماهیّت مفاهیم و قضایا که ابزار کشف واقع اند، چیست و رابطه آنها چگونه است؟ و من چگونه ماهیّتی دارد؟ اینها و دهها سؤال دیگر، معرفت را به یک پرسش تبدیل کرد. مسئله معرفت گرچه با شکّاکیّت آغاز شد و علل و انگیزه های خاصّ خود را داشت، اصل طرح آن و حساسیّت به آن، مبارک و ارزشمند بود. توجّه جدّی به ذهن، معرفت، منطق، ریاضیات، تقسیم بندیهای دقیق تر علوم، پی ریزی نظریات افلاطون و ارسطو و اموری از این دست،

نتایج ارزشمند این رهیافت نوین به پدیده ذهن و معرفت بود، لکن مسئله معرفت را راز و رمزهای بسیار است و اسرار ناگشوده فراوان دارد و با کشف هر لایه از ذهن، انبوهی از پرسشهای تازه و گزنده سر برمی آورد.

مسئله معرفت در جهان غرب به گونه ای ره پیمود و در عالم اسلام به گونه ای دیگر. در آن سوی گیتی، آغازی شکّاکانه داشت و در جهان اسلام به شکّ و شکّاکیّت گرفتار نیامد و یقین هماره ره آورد معرفت و بار درخت ذهن بوده است.

اگر معرفت شناسی پایه و مبناست، پس آشنایی با آن مفید و بلکه ضروری است. افزون بر این، آنان که دین پژوهی و عقلانیّت دین، دغدغه ایشان است، باید بدانند که این مقصود جز با مرکب معرفت شناسی به دیدار درنیاید. نتوان گفت که معرفت شناسی تنها وسیله و مهم ترین مقدّمه است، بلکه اعتقاد بر آن است که معرفت شناسی نردبانی استوار، ابزاری دلیر و تواناست که کالبدشکافی دین موقوف بر آن است. فیلسوف دین تا در آنجا موضع نگیرد، کلامش در گستره دین پژوهی، بی اساس، سست و متزلزل است. فیلسوف، به نیروی معرفت شناسی است که آرا و نظریات را در جای خود می نشاند و قدر هر سخن را می داند و چنان توانا می گردد که در عرصه خرد و اندیشه، گره گشاییها می کند.

مرکز پژوهش دانشگاه علوم اسلامی رضوی با درکی عمیق و درست از اهمیّت معرفت شناسی به ارائه طرحی به منظور تلاش علمی به صورت جمعی در حوزه معرفت شناسی اقدام کرد و با همکاری برخی از پژوهشگران گروه فلسفه، این اقدام سنجیده و عالمانه را آغاز نمود.

این طرح با هدف آشنایی پژوهشیان با مسائل مهم معرفت شناسی و فراهم سازی پاسخهای مناسب برای شبهات در این زمینه از یک سو و تربیت نیروی انسانی به طور تخصصی از سوی دیگر و مآلاً نگارش مقالاتی در این باره، آغاز گردید.

از آن رو که معرفت شناسی دارای یک سلسله لوازم و مبانی است که باید در علوم دیگر جست وجو شود، پژوهشگران این پروژه، در طول دو سال اجرای آن، برای تقویت بنیه علمی و آشنایی با مباحث متفاوت در فلسفه اسلامی، فلسفه غرب، معرفت شناسی معاصر، مسائل معرفتی در علوم اسلامی، فلسفه علم و منطق جدید، متون ادبی و ترجمه، مطالعات و پژوهشهایی را انجام داده، از اساتید متعدّد و متنوّع بهره گرفتند.

درباره این طرح، توجّه به نکاتی ضروری است:

1. این پروژه دارای دو بخش است؛ بخش اسلامی و بخش غربی؛ از این رو، طرح، رنگ مقایسه و تطبیق دارد.

2. در این مقالات، عمدتاً معرفت شناسی یونانی و مباحثی که رویکرد معرفت شناسانه در جهان اسلام دارد، مورد نظر بوده است و به دلیل محدودیّت زمانی، به دوره های بعدی پرداخته نشده است.

3. رویکرد مقالات متفاوت است. برخی تحلیلی، بعضی گزارشی و پاره ای دیگر، نقّادانه است.

4. همه همکاران اذعان دارند که این پروژه، ناظر به گام نخستین است. طبعاً کمبودهایی به چشم می آید که از نظر مخفی نیست. مراحل آینده در هر کجا و از سوی هر شخصی که صورت گیرد، می تواند مکمّل آن باشد.

در پایان، بر خود لازم می دانم از ریاست محترم دانشگاه، حضرت حجی الاسلام و المسلمین جناب آقای فرزانه، کمال تشکر را داشته باشم. همچنین از معاونت محترم پژوهشی، مدیریّت محترم مرکز پژوهش، مدیر پژوهشی گروه فلسفه و کلام اسلامی، قدردانی و سپاسگزاری نمایم. امید آنکه این تلاش علمی هرچند اندک و کوچک است، مورد پذیرش حق قرار گیرد و ذخیره آخرت ما باشد.

محمدتقی فعّالی