بعد از بحث و بررسى از مسائل بنیانى و زیربنائى در روانشناسىاسلامى از قبیل تعریف روانشناسى موضوعالنفس و اهمیت آن و رابطهعلم با سایر علوم و بررسى اهداف روانشناسى و برخى از مسائلمربوط به روانشناسى از دیدگاه مختلف اینک لازم استبه مسائلاساسى و مفید و ضرورى روانشناسى اسلامى بپردازیم در این مرحلهمسائل بسیار زیادى مطرح است از جمله آنها: مساله این که نفسدر قرآن به چه معانى آمده و کلماتى از قبیل روح و قلب و عقلبه چه معنا است و چه رابطهاى با یکدیگر دارند؟
ابتداء معانى نفس را از دیدگاه قرآن از نظر خوانندگانمىگذرانیم:
تفحص و بررسى قرآن کتاب آسمانى مسلمین بیانگر این حقیقت استکه کلمه نفس در آیات زیادى به صورتهاى مختلف مفرد و جمع و...
بکار برده شده و در آنها منظور معانى متعددى اراده شده استبهطور کلى تعداد تکرار کلمه نفس در قرآن مجید در حدود346مورد مىباشد که در معانى بسیارى به قرار زیر بکار رفته است:
1 - در قرآن ابتداء از نفس به معناى جان یا حیات حیوانى یادمىشود مثل این آیه مبارکه:
(و ما کان لنفس ان تموت الا باذن الله) (1) .
«براى نفس چیزى نیست مگر آن که بمیرد به اذن پروردگار».
(کل نفس ذائقه الموت) (2)
«هر نفسى مرگ را خواهد چشید».
در این دو آیه، نفس مرادف با جان است که مرگ براى پایان وغایت است.
2 - نفس به معناى روان یا نفس انسانى آمده است:
(و ذکر به ان تبسل نفس بما کسبت) (3) .
«یادآورى کن که نفس آنچه کسب کند بدان گرفتار مىشود».
یعنى نفس در این معنا، ماهیتخویش را با آنچه که به دستمىآورد، مىسازد. در این مورد نفس همان مجموعه حالات روحى استکه خاصیت ادراکى، انفعالى، و افعالى دارد و بر مبناى این سهخصوصیتخود را مىسازد و شخصیتخود را شکل مىدهد.
(...اخرجوا انفسکم تجزون عذاب الهون) (4) .
«در روز قیامتخداوند به کفار اخطار مىکند خارج کنید نفسهاىخود را از بدنهایتان یعنى بمیرید درحالى که جزا داده مىشویدبه عذاب خوارکنندهاى».
3 - نفس به معناى شخصیتشکل گرفته و متعادل است
(لا یکلف الله نفسا الا وسعها) (5) .
«خدا هرکسى را به اندازه توانائىاش تکلیف مىدهد».
در این مرتبه نفسى مطرح است که خود را به مرتبهاى از تکامل رسانده است.
4 - نفس به معناى وجدان نفسانى با خود آگاهى(کل نفس ذائقه الموت و نبلوکم بالشر والخیر فتنه و الیناترجعون) (6) .
«هر نفسى و جانى در عالم رنج و سختى مرگ را مىچشد و در سیرزندگى با خوبى و بدى آزمایش مىشود و به سوى ما باز گشتمىکند».
(علمت نفس ما قدمت و اخرت) (7) .
«هر نفسى مىداند آنچه را که از پیش فرستاده شده است و آنچهرا که از پس مىآید».
در این دو آیه نیز نفس به معناى جان آمده و هم به معناى عاملوجدان و شعور که در نتیجه منش انسانى را بیان مىکند.
5 - اصل ثابت انسانى و خودآگاهى
(و نفس و ما سواها فاءلهمها فجورها و تقویها) (8) .
«قسم به نفس و آن که او را متعادل و متکامل آفرید و در او بدکارى و پرهیزکارى الهام کرد».
این آیه ناظر به روان انسان است که مىتواند در مسیر ظهور وفعلیت فطرت حرکت کرده، الهام بگیرد و متکامل شود و یا بهبدکارى روى آورد خلاصه این که حالت اکتسابى جذب خیر و یا شر رادارد.
6 - نفس به معناى نفس حیوانى یا نفس تعالى نیافته
(و ما ابرى نفسى ان النفس لاماره بالسوء الا ما رحم ربى ان ربىغفور رحیم) (9) .
«نفس خودم را تبرئه نمىکنم که نفس آمر به بدى است مگر این کهخدا بر من رحمت آورد به درستى که پروردگار من آمرزنده ومهربان است».
یعنى حضرت یوسف چنین با خداى خود تکلم مىکند که من خودستائىنکرده، نفس خویش را از عیب و تقصیر مبرا نمىدانم زیرا نفساماره، انسان را به کارهاى زشت وا مىدارد جز آن که خداى بر اورحمت آورد.
7 - در برخى از آیات، نفس به معناى مضاف الیه یا معناى خودش
یعنى خود انسان و غیر آن اراده شده است. و از این معنا براىتاکید استفاده مىشود، این معناى تاکیدى درباره همه موجوداتحتى خداوند بکار مىرود از قبیل آیات زیر:
(کتب على نفسه الرحمه) (10) .
«خداوند رحمت را بر خودش واجب کرده است».
(یحذرکم الله نفسه) «خداوند خودش شما را از انجام گناهانبرحذر مىدارد».
8 - مراد از نفس شخص انسانى مرکب از جسم و روح از قبیل:
(هو الذى خلقکم من نفس واحده) (11) .
«آن خدائى که آفریده است، شما را از یک نفس و مراد از نفس»در این آیه، شخص استیعنى حضرت آدم.
(من قتل نفسا بغیر نفس او فساد فى الارض فکاءنما قتل الناسجمیعا) (12) .
«کسى که بکشد یک فردى را بدون جرم، کانه تمام مردم روى زمینرا کشته».
(یوم تاءتى کل نفس تجادل عن نفسها) (13) .
«به یاد آورید روزى را که هر کس (در فکر خویشتن است و تنها)به دفاع از خود برمىخیزد».
مرحوم علامه طباطبائى در تفسیرالمیزان، ج14 در سوره انبیان،آیه 35 ذیل آیه(کل نفس ذائقهالموت و نبلوکم بالشر و الخیرفتنه والینا ترجعون) در توضیح لفظ «نفس» سه معنا در قرآنذکر مىکند و چنین مىنویسد:
موضوعات مرتبط:
نفس شناسی
برچسبها:
نفس شناسی
