«معرفت أنفسى» به چند دلیل سودمندتر از سیر و معرفت آفاقى است:

اول. معرفت نفسانى معمولاً بریده از اصلاح اوصاف و اخلاق و عملکرد نفس نیست. در واقع، معرفت نفسانى همراه با تزکیه و تهذیب نفس و مراقبت از ورودى‏ها و خروجى‏هاى اوست، و این براى سعادت انسان بسیار سودمند است.

به بیان دیگر، در سیر انفسى، انسان بر ذات نفس و قوا و ادوات روحى و جسمى آن آگاهى و اشراف دارد. همچنین انسان از رهگذر سیر انفسى به اعتدال و افراط و تفریط کارکرد قوا و نیز ملکات و صفات پسندیده و ناپسند خویش واقف مى‏گردد. و خوب روشن است که پرداختن آدمى به معرفت این‏گونه امور و باور به لوازم و پیامدهاى آن، یعنى سعادت و شقاوت و امنیت و خطر اخروى، درد و درمان آدمى را از یک جایگاه نزدیک به گوش دل او مى‏رساند و هنگامى که انسان به دردهاى روحى خود و درمان آن آشنا شد، به اصلاح و سامان‏دهى مفاسد و کاستى‏هاى خویش مى‏پردازد و به آنچه صحیح و مطلوب است پایبند مى‏گردد.

سیر آفاقى نیز انسان را به اصلاح نفس و تهذیب آن از اخلاق نکوهیده، و نیز آراستن به فضایل معنوى و مکارم اخلاق، فرامى‏خواند، لکن این معانى را از راهى دور به گوش دل مى‏رساند.31

دوم. اندیشه و درنگ در آیات آفاقى و شناخت به دست آمده از آن، معرفتى فکرى و شناختى حصولى است؛ به خلاف معرفت نفس و شناخت قوا و اطوار وجودى آن، که شناختى حضورى و شهودى است. شناخت حصولى و فکرى در گرو چینش مقدمات و قیاس‏ها و به کارگیرى براهین است؛ و تا زمانى در ذهن پایدار است که نفس از آنها غفلت ننماید، ولى به محض اینکه نفس توجه خود را از آنها برمى‏دارد، یا شبهه‏اى در آن رخنه مى‏کند، تار و پود آن معرفت متلاشى مى‏شود. ولى در علم حضورى نفس به خود، چنین نیست.32

سوم. در معرفت نفسانى، انسان، فقر وجودى خویش به پروردگار و نیاز ذاتى خود به خداوند را در همه اطوار و مراحل وجودى‏اش، شهود مى‏نماید. آن‏گاه به حقیقت شگرفى برمى‏خورد و آن اینکه مى‏بیند نفسش وابسته و عین‏الربط به عظمت و کبریاى الهى است؛ همچنین نفس مى‏یابد که در وجود، حیات، علم، قدرت، شنوایى، بینایى، اراده و محبت و دیگر صفاتش، عین ربط و فقر و تعلّق به موجود نامتناهى است که در جمال و جلال و کمال و حیات و قدرت و علم، حدّ و مرزى ندارد.33

در جاى خود به اثبات رسیده که معرفت به حقیقتى که عین فقر و وابستگى به غیر است و هیچ جهت استقلال و بى‏نیازى در او یافت نمى‏شود، جز در پرتو شناخت مقوّم و قیوم او میسر و ممکن نیست.

نتیجه‏گیرى

از آنچه گفته شد به دست مى‏آید که:

1. انسان در همه مراحل زندگى در بستر و طریق «نفس» خود در حرکت است؛ غایت و مقصد این طریق، خداوند متعال است.

2. از سوى دیگر، سیر و حرکت انسان در نفس خود یک امر قهرى و اضطرارى است و همه انسان‏ها، چه مؤمن و چه کافر در آن مشترکند.

3. توجه و التفات انسان به اینکه در مسیر نفس در حال حرکت است، تأثیر و نقش بسزایى در اصلاح اخلاق و رفتار او دارد.

4. اگر انسان به حقیقت خود توجه نماید و بیابد که رفتار و اندیشه‏اى که از او صادر شود، نشأت گرفته از نفس اوست؛ و هر کارى که انجام دهد، مؤثر در نفس اوست، در زندگى همواره کشیک نفس را کشیده و «من» خود را با «تن» خود اشتباه نمى‏گیرد.

5. انسان در اثر توجه و مراقبت از «گوهر نفس» به مرتبه‏اى مى‏رسد که بدن و همه آنچه را مربوط به جسم خاکى است بیرون از حقیقت خود مى‏یابد و به تدریج به مرحله «انقطاع» و گسستن از غیر خدا، نزدیک مى‏شود.

6. اگر انسان مراقبت از خود و تغذیه مناسب روحى را ادامه دهد، به مرحله‏اى مى‏رسد که فقر و ربط وجودى خود به خداوند را بالعیان شهود مى‏نماید. و در پرتو شهود فقر و وابستگى ذاتى خود، مقوّم و قیوم خویش را مشاهده مى‏کند. بنابراین، دست‏یابى به معرفت شهودى نفس در گرو دو عامل سلبى و ایجابى است؛ عامل سلبى همان اعراض و روى‏گردانى از غیر خداوند به ویژه لذت‏هاى بدنى و حیوانى است و عامل ایجابى، توجه تام به حضرت حق جلّ‏جلاله.



···منابع
ـ ابن‏الترکه، صائن‏الدین على، شرح فصوص‏الحکم، قم، بیدار، 1378.

ـ جوادى آملى، عبداللّه، توحید در قرآن، قم، اسراء، 1383.

ـ حسن‏زاده آملى، حسن، صد کلمه در معرفت نفس، چ دوّم، قم، الف. لام میم، 1386.

ـ سبزوارى، ملّاهادى، شرح‏الأسماء و شرح دعاء الجوشن‏الکبیر، چ دوم، تهران، دانشگاه تهران، 1375.

ـ سهروردى، شهاب‏الدین، مجموعه مصنفات، تصحیح سیدحسین نصر، چ سوم، تهران، پژوهشگاه علوم انسانى و مطالعات فرهنگى، 1380.

ـ طباطبائى، سید محمّدحسین، المیزان فى تفسیرالقرآن، بیروت، مؤسسه‏الاعلمى للمطبوعات، 1417ق.

ـ ـــــ ، رسالة الولایة، مقدّمه حسن حسن‏زاده آملى، قم، بخشایش، 1381.

ـ فارابى، ابونصر، فصوص الحکم، قم، بیدار، 1405ق.

ـ قیصرى، محمّدداوود، شرح فصوص‏الحکم، تصحیح سید جلال‏الدین آشتیانى، تهران، علمى و فرهنگى، 1375.

ـ مجلسى، محمّدباقر، بحارالانوار، چ سوم، بیروت، دار احیاءالتراث العربى، 1403ق.

ـ ملّاصدرا صدرالدین محمّدبن ابراهیم شیرازى، الشواهدالربوبیة، چ دوم، مشهد، المرکز الجامعى للنشر، 1360.

ـ ـــــ ، المبدأ والمعاد، چ سوم، قم، دفتر تبلیغات اسلامى، 1380.

ـ فارابى، ابونصر، آراء اهل المدینه‏الفاضلة، بیروت، دارالمشرق، 1996م.

ـ ابن‏عربى، محى‏الدین، الفتوحات المکیة، بیروت، دار احیاءالتراث العربى، بى‏تا.

ـ رحیمیان، سعید، مبانى عرفان نظرى، تهران، سمت، 1383.



··· پی نوشت
* عضو هیئت علمى جامعه‏المصطفى العالمیه. دریافت: 10/2/89 ـ پذیرش: 29/9/89.

m.azizi56@yahoo.com

1ـ شهاب‏الدین سهروردى، مجموعه مصنّفات، تصحیح سیدحسین نصر، ج 3، ص 107.

2ـ ملّاصدرا، المبدأ و المعاد، ص 479ـ477.

3ـ ابونصر فارابى، آراء اهل المدینه‏الفاضلة، ص 105.

4ـ همان، ص 115ـ116.

5ـ ابونصر فارابى، فصوص‏الحکم، ص 68.

6ـ محى‏الدین ابن‏عربى، الفتوحات‏المکیة، ج 2، ص 69.

7ـ سعید رحیمیان، مبانى عرفان نظرى، ص 129.

8ـ محمدداود قیصرى، شرح فصوص‏الحکم، تصحیح سید جلال‏الدین آشتیانى، ص 506.

9ـ محیى‏الدین ابن‏عربى، همان، ج 3، ص 154.

10ـ سید محمّدحسین طباطبائى، رساله‏الولایة، مقدّمه حسن حسن‏زاده آملى، ص 178.

11ـ همان، ص 158.

12ـ همان، ص 175.

13ـ همان، ص 176.

14ـ ملّاهادى سبزوارى، شرح‏الاسماء و شرح دعاء الجوشن‏الکبیر، ص 691.

15ـ صائن‏الدین‏على ابن‏ترکه، شرح فصوص‏الحکم، ص 528.

16ـ سید محمّدحسین طباطبائى، رسالة الولایة، ص 177.

17ـ همان.

18ـ همان، ص 191ـ192.

19ـ عبداللّه جوادى آملى، توحید در قرآن، ص 178ـ179.

20ـ سید محمّدحسین طباطبائى، المیزان، ج 8، ص 312.

21ـ ملّاهادى سبزوارى، همان، ص 411ـ412.

22ـ محمّدباقر مجلسى، بحارالانوار، ج 2، ص 32.

23ـ سید محمّدحسین طباطبائى، المیزان، ج 6، ص 164.

24ـ حسن حسن‏زاده آملى، صد کلمه در معرفت نفس، ص 15.

25ـ ملّاصدرا، الشواهدالربوبیة، ص 245.

26ـ محمّدباقر مجلسى، همان، ج 2، ص 32.

27ـ سید محمّدحسین طباطبائى، المیزان، ج 6، ص 166.

28ـ همان، ص 166ـ167.

29ـ همان، ص 171.

30ـ همان، ص 173.

31ـ همان، ص 169.

32ـ همان، ص 170.

33ـ همان، ص 171.