مقصود از « شیطان » در قرآن چیست ؟

کلمه « شیطان » از ماده « شَطَنَ » گرفته شده و « شاطِن » به معنی خبیث و پست آمده است و شَیْطان به موجود سرکش و متمرّد اطلاق می شود ، اعمّ از انسان و یا جنّ و یا جنبندگان دیگر و به معنی روح شریر و دور از حقّ نیز آمده است که در حقیقت همه این ها به یک قدر مشترک ، بازگشت می کنند .

باید دانست که « شیطان » اسم عام ( اسم جنس ) است ، در حالی که « ابلیس » اسم خاصّ ( علم ) می باشد و به عبارت دیگر « شیطان » ، به هر موجود موذی و منحرف کننده و طاغی و سرکش ، خواه انسانی یا غیر انسانی می گویند و ابلیس نام آن شیطان است که آدم را فریب داد و اکنون هم با لشکر و جنود خود در کمین آدمیان است .(12) «»

از موارد استعمال این کلمه در قرآن ، نیز برمی آیدکه شیطان ، به موجود موذی و مضرّ گفته می شود ، موجودی که از راه راست برکنار بوده و درصدد آزار دیگران است ، موجودی که سعی می کند ایجاد دودستگی نماید و اختلاف و فساد به راه اندازد ، چنان که در آیه 91 سوره مائده می خوانیم : « اِنَّما یُریدُ الشَّیْطانُ اَنْ یُوقِعَ بَیْنَکُمُ الْعَداوَهَ وَ الْبَغْضاءَ ... : شیطان می خواهد بین شما ، دشمنی و بغض و کینه ایجاد کند ... » .

با توجّه به این که کلمه «یُریدُ» فعل مضارع است و دلالت بر استمرار دارد، حاکی از این معنی است که این اراده، اراده همیشگی شیطان است.

و از طرفی می بینیم که در قرآن نیز شیطان به موجود خاصّی اطلاق نشده ، بلکه حتّی به انسان های شرور و مفسد نیز اطلاق گردیده است ، آن جا که می خوانیم : « وَ«» (13)کَذلِکَ جَعَلْنا لِکُلِّ نَبِیٍّ عَدُوّا شَیاطینَ الاِْنْسِ وَ الْجِنِّ : بدین گونه ما برای هر پیامبری دشمنی از شیطان های انسانی و یا جنّ قرار دادیم » ( 112 / انعام ) .

و این که به ابلیس هم شیطان اطلاق شده ، به خاطر فساد و شرارتی است که در او وجود دارد .

علاوه بر این ها، گاهی کلمه شیطان، بر «میکروب ها» نیز اطلاق شده :

به عنوان نمونه ، امیر مؤمنان می فرماید : « لا تَشْرَبُوا الْماءَ مِنْ ثُلْمَهِ الاِْناءِ وَ لا مِنْ عُرْوَتِه ، فَاِنَّ الشَّیْطانَ یَقْعُدُ عَلَی الْعُرْوَهِ وَ الثُّلْمَهِ : از قسمت شکسته و طرف دستگیره ظرف ، آب نخورید ، زیرا شیطان ، بر روی دستگیره و قسمت شکسته شده ظرف می نشیند » .(1)(14) «»

و نیز امام صادق می فرماید : « وَ لا یُشْرَبُ مِنْ اُذُنِ الْکُوزِ وَ لا مِنْ کَسْرِه اِنْ کانَ فیهِ فَاِنَّهُ مَشْرَبُ الشَّیاطینِ : از دستگیره و قسمت شکسته کوزه آب مخورید که جایگاه آشامیدن شیطان ها است » (2)

از قول پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله می خوانیم : « موهای شارب ( سبیل ) خویش را بلند مگذارید ، زیرا شیطان ، آن را محیط امن برای زندگی خویش قرار می دهد و در آن جا پنهان

1 « کافی » ، جلد 6 ، کتاب الاَْطْعِمَهِ وَ الاَْشْرِبَهِ ، باب الاَوانی .

2 « کافی » ، جلد 6 ، کتاب الاَطْعِمَهِ وَ الاَْشْرِبَهِ ، باب الاَوانی .«» (15)

1- « کافی » ، جلد 6 ، کتاب الاَْطْعِمَهِ وَ الاَْشْرِبَهِ ، باب الاَوانی .

2- « کافی » ، جلد 6 ، کتاب الاَطْعِمَهِ وَ الاَْشْرِبَهِ ، باب الاَوانی .

می گردد » .(1)

به این ترتیب روشن شدکه یکی از معانی شیطان، میکروب های زیان بخش و مضرّ است .

ولی بدیهی است، منظوراین نیست که شیطان در همه جا به این معنی باشد ، بلکه منظور این است که ؛ شیطان ، معانی مختلفی دارد که یکی از مصداق های روشن آن ، « ابلیس » و لشکریان و اعوان او است و مصداق دیگر آن ، انسان های مفسد و منحرف کننده و احیانا در پاره ای از موارد ، به معنی میکروب های موذی آمده است .

1 « کافی » ، جلد 6 ، کتاب الاَطْعِمَهِ وَ الاَْشْرِبَهِ ، باب الاَوانی.(16) «»