اغواگری شیطان

فَاَزَلَّهُمَاالشَّیْطانُ عَنْها فَاَخْرَجَهُما مِمّا کانا فیهِ وَ قُلْنَااهْبِطُوا بَعْضُکُمْ لِبَعْض عَدُوٌّ وَ لَکُمْ فِی الاَْرْض ِ مُسْتَقَرٌّ وَ مَتاعٌ اِلی حینٍ.

پس شیطان هر دو را از آن [باغ پرطراوت و زیبا] لغزانید و آنان را از آنچه در آن بودند، خارج ساخت؛ و [آنگاه ما به آنان] گفتیم: «[به زمین] فرودآیید. شمادشمن یکدیگرخواهید بود؛ و برایتان در زمین قرارگاه و تا چندی برخورداری [و بهره مندی] خواهد بود.

«اَزَ لَّهُما» را از «زَلَّت» به معنای «لغزش و گناه» گرفته اند. این واژه، با واژه های «مَعْصِیَت» و «سَیِّئَه» هم معنا و هم مفهوم است.

«اِهْبِطُوا» از «هُبُوط» به معنای «فرودآمدن از بالا و بلندی» گرفته شده است؛ و گاه به مفهوم «جای گرفتن و ورود به جایی» نیز بکار می رود، نظیر این آیه شریفه:

«... اِهْبِطُوا مِصْرَاً...»(1)

«عَدُوّ» به دشمن گفته می شود؛ درست عکس «وَلِیّ» که به دوست می گویند. مصدر این واژه، «عَداوَت» به معنای «تجاوز کردن» است.

«مُسْتَقَرّ» به معنای قرارگاه است؛ و «قرار» به مفهوم «ثبات» و «ماندگاری»، عکس «فِرار» و «زَوال» است. اِسْتِقْرار نیز به معنای «بقا و قرار بر یک حال تا مدّتی» به کار می رود.

«مَتاع» به آنچه از آن بهره و لذّت برده می شود، می گویند؛ و واژه «تَمَتُّع» به معنای «لذّت بردن» و «بهره ورشدن» است. (1) 61 / بقره.

1- 61 / بقره.

«حین» به مفهوم «زمان و مدّت» است؛ و این واژه در غیر این آیه مبارکه و آیه شریفه «تُؤْتی اُکُلَها کُلَّ حینٍ بِاِذْنِ رَبِّها ...»(1)(میوه اش را هر زمان به فرمان پروردگارش می دهد)، به معنای «شش ماه» گرفته شده است.

در نخستین آیه شریفه این فصل، از سرگذشت آدم سخن به میان می آید.

«فَاَزَلَّهُمَا الشَّیْطانُ»

شیطان آدم و همسرش را دچار لغزش ساخت

این لغزانیدن بدان دلیل به شیطان نسبت داده شده است که به سبب وسوسه های پیاپی او انجام گرفت و کار بجایی رسید که آنان از آن باغ زیبا و نعمتهای گوناگون و آن مقام رفیع فرود آمدند. و منظور از شیطان نیز همان «ابلیس» است که در آیات گذشته از او سخن رفت.

1 25 / ابراهیم.

1- 25 / ابراهیم.

«فَاَخْرَجَهُما مِمّا کانا فیهِ»

شیطان آن دو تن را از آنچه در آن قرار داشتند و غرق در نعمت و آسایش بودند، خارج ساخت.

گفتنی است که بیرون راندن آدم از بهشت و فرودش به زمین، برای کیفر کردن او نبود؛ چرا که او گناهی مرتکب نشده بود. او از پیام آوران خداست و ما با دلایل بسیار و تردیدناپذیر، پیامبران را برخوردار از عصمت می دانیم؛ آنان به گناه و بیداد و اشتباه و انحراف دست نمی یازند و کسانی که جز این درمورد آنان بپندارند، آن برگزیدگان بارگاه خدا را درست نشناخته و بزرگترین دروغ را به خدا نسبت داده اند.

با این بیان، بیرون ساختن آدم از بهشت بدان جهت صورت گرفت که با خورده شدن میوه آن درخت ممنوع به وسیله آدم، مصلحت تغییر یافت و حکمت و تدبیر آفریدگار فرزانه هستی ایجاب کرد که آدم و همسرش را به زمین فرود آورد و به ادای وظیفه و رعایت مقررّات خویش و مشکلات زندگی گرفتار سازد؛ لباس بهشت را از اندامشان بیرون آورد و همه نعمتهایی را که از سر مهر و بخشایش به آنان ارزانی داشته بود، بازپس گیرد؛ و همانطور که انسانهای برخوردار از ثروت و سلامت و جوانی و نشاط و خوشیها و آسایشهای زندگی را گاه با بازپس گرفتن همه نعمتها و جایگزین ساختن گرفتاریها و نیازها می آزماید، آدم و همسرش را نیز بدینصورت تحت آزمون سخت قرار داد. و روشن است که همه این فراز و نشیبهای هدفدار و حکمیانه، به منظور ساخته شدن انسانها و باروری و شکوفایی استعدادها و تواناییهای آنها و نیز بخاطر آبدیدگی و استحکام در کوره آزمون و بروز نیروی شگرف مقاومت و پایداری و شکیبایی انسان است.

یک پرسش: با توجّه به اینکه شیطان پس از سرباز زدن از سجده برآدم و سرکشی و خودکامگی، از بهشت آدم رانده شد و آدم و همسرش در آنجا سکونت گزیدند، چگونه باز هم شیطان توانست آنان را وسوسه کند؟

پاسخ: برخی بر این باورند که بعد از رانده شدن شیطان از بهشت، آدم به انگیزه کنجکاوی، نزدیک درِ بهشت می آمد و شیطان نیز که از نزدیک شدن به آنجا منع نشده بود، به او نزدیک می شد و با وی سخن می گفت؛ و در همین گفتگوها او را وسوسه کرد. به هر صورت، ظاهر آیات، نشانگر رویارویی و گفت و شنود مستقیم شیطان با آدم است. (39)

«قُلْنَا اهْبِطُوا»[به زمین] فرود آییدچرا قرآن شریف با اینکه روی سخنش با آدم و همسرش بوده، واژه جمع به کار برده است؟

در پاسخ به این پرسش، نظراتی ارائه شده است؛ از جمله:

1. بعضی گفته اند: روی سخن این فراز از آیه شریفه با آدم و همسرش و شیطان بوده است که در بهشت بودند. درست است که شیطان پیش از این مرحله از بهشت رانده شده بود، امّا منافات ندارد که باز هم گفته شود: «بیرون روید».

2. برخی بر این باورندکه روی سخن با آدم و همسر و نسل اوست.

3. پاره ای می گویند: روی سخن با آدم و همسر اوست؛ امّا جمع آوردن واژه «اِهْبِطُوا» مطابق روش محاوره عربی است که نخستین مرحله جمع را از دو عدد یا دو(40) تن بحساب می آورند؛ برای نمونه، به این آیه شریفه دقت کنید که ضمیر «نا» به معنای «ما» را درمورد خدای یکتا بکار برده است و ضمیر «هم» را درمورد دو پیامبر او: «... اِذْ نَفَشَتْ فیهِ غَنَمُ الْقَوْمِ وَ کُنّا لِحُکْمِهِمْ شاهِدینَ.»(1) (و داوود و سلیمان را [بیاد آور] آنگاه که درمورد آن کشتزار که گوسفندان قوم، شب هنگام در آن چریده بودند داوری می کردند و ما گواه داوری آنان بودیم).