هر شرایطی بتواند بی آن که بیندیشد و یا زمان زیادی برای تأمل در باره چگونگی رفتار خود صرف کند، به آسانی متناسب با آن خُلق رفتار کند. بدیهی است که از فضایل اخلاقی، رفتار و افعال نیک؛ و از رذایل اخلاقی، رفتار ناپسند صادر می‌شود.

فضایل اخلاقی را می‌توان به دو دسته تقسیم کرد: فضایل اخلاقی فردی؛ فضایل اخلاقی اجتماعی.

تقسیم فضایل به فردی و اجتماعی‌ ازآن‌روست که برخی فضایل مستقیماً به حوزه رفتار فردی ارتباط دارد و برخی دیگر مستقیماً به حوزه رفتار اجتماعی، هر چند آن فضایلی که به حوزه اخلاق فردی ارتباط دارند به صورت غیر مستقیم یا با واسطه، با رفتار اجتماعی نیز ارتباط پیدا می‌کنند.

در ادامه، پنج فضیلت اخلاقی «عزّت نفس، توکّل، صبر، حیا و عفّت» را در بخش فضایل اخلاقی فردی، و چهار فضیلت اخلاقی «مهربانی، فروتنی، خوش‌گمانی و گذشت» را در بخش فضایل اخلاقی اجتماعی بررسی می‌کنیم. البته همان گونه که در آغاز اشاره شد، اهتمام نگارنده تفسیر آیات اخلاقی از نگاه مفسران قرآن کریم است و به‌تناسب، از متون روایی که غالباً مفسّران در تفاسیر روایی ذکر کرده‌اند و به فهم آیات کمک می‌کند نیز استفاده شده است. باشد که این تلاش مختصر مقبول پروردگار متعال قرار گیرد و برای جامعه ایمانی سودمند افتد.

فضایل اخلاقی فردی

اصلاح رفتار انسان با نفس خویش، اهمیت والایی دارد؛ زیرا اصلاح رفتار انسان در دیگر حوزه‌های رفتاری، یعنی رفتار با خدا، هم‌نوعان و طبیعت، مترتب بر اصلاح رفتار با خود اوست. بنابراین فضایل اخلاق فردی را که با اصلاح رفتار انسان با خودش ارتباط محکمی دارد، مقدم ساختیم. اما از آن جا که اهمیت تمام فضایل اخلاقی فردی، یکسان نیست، از میان آنها چند فضیلت که اهمیت بیشتری دارند بررسی می‌کنیم: عزّت نفس، توکّل، صبر، شرم یا حیا، و پاکدامنی یا عفت از مهمترین فضائل اخلاقی فردی هستند که بدانها خواهیم پرداخت.

عزّت نفس

(مَنْ کانَ یُریدُ الْعِزَّةَ فَلِلَّهِ الْعِزَّةُ جَمیعاً).۱

هر که عزّت بخواهد، بداند که همه عزّت از آنِ خداست.

واژه‌شناسی عزّت

«عزیز» از ماده «عزّ‏» به معنای شدت و قوّت و صلابت است و چیزی که غلبه و نفوذناپذیری و پیروزی در پی دارد.۲ بین دو واژه «عزّت» و «قدرت»، قرابت معنایی نزدیکی وجود دارد؛ یکی به معنای «توانمندی» و دیگری به معنای «نیرومندی» است. با این حال توانمندی اعم از نیرومندی است؛ یعنی هر نیرومندی، توانمندی نیز است؛ اما چه بسا توانمندی که مقصود از آن نیرومندی نیست.

نکته دیگری در واژه «عزّت»، توانی است که در آن شکست راه ندارد و حتماً پیروزی و رسیدن به مقصود را به دنبال دارد. لذا برخی

صاحب‌نظران و از جمله راغب در مفردات اضافه می‌کند که «عزّت حالتی در انسان است که نمی‌گذارد مغلوب شود».۱

بر این اساس «عزّت نفس» توانمندی یا توانی است که اگر فردی آن را در درون خود بیابد و احساس ‌کند، خود را از اظهار ذلّت، نیاز و وادادگی در برابر دیگران نگاه می‌دارد.

کاربردشناسی عزّت در قرآن و حدیث

واژه «عزّت» در متون دینی به چند معنا از جمله «صلابت» و «قاهریت»،۲ «غلبه»،۳ «نادری» و «نایافتنی»۴ و نیز در مطلق «صعوبت و سختی»۵ و «غیرت و حمیّت»۶ به کار رفته است اما در اغلب موارد، «عزّت» به معنای «توانمندِ همیشه پیروز» است.۷ به همین دلیل، عزیز واقعی و توانمند همیشه پیروز و شکست‌ناپذیر، فقط خداست؛ کسی که عزّتش اصیل است و آن را از دیگری نگرفته است. این حقیقت موجب شده است که خدای متعال، تمام عزّت را به ذات مقدس خود اختصاص دهد و فرماید: «هر که عزّت بخواهد، بداند همه عزّت از آنِ خداست».۸

1.مفردات الفاظ القرآن؛ لسان العرب: واژۀ «العزّة»: «العزة حالة مانعة للانسان من أن یُغلَب».

2.مانند: یوسف، آیات ۷۸ و ۸۸: (یا أیهَا الْعَزِیزُ...).

3.مانند: ص: ۲۳: (وَ عَزَّنِی فِی الْخِطابِ).

4.مانند: فصلت: ۴۱: (وَ إِنَّهُ لَکتابٌ عَزِیزٌ).

5.مانند: توبه: ۱۲۸: (عَزِیزٌ عَلَیهِ ما عَنِتُّمْ).

6.مانند: ص: ۲: (بل الَّذِینَ کفَرُوا فِی عِزَّةٍ وَ شِقاقٍ).

7.الجوهر الثمین فی تفسیر الکتاب المبین، ج‏۶، ص۲۲۲.

8.فاطر: ۱۰: (مَنْ کانَ یریدُ الْعِزَّةَ فَلِلَّهِ الْعِزَّةُ جَمیعا).