رابطه اخلاق و قرآن

پس از بیان رابطه دین و اخلاق، شاید اشاره به رابطه اخلاق با قرآن چندان ضرورت نداشته باشد؛ زیرا قرآن که نخستین و البته معتبرترین سند معارف دین اسلام به شمار می‌آید، آیات اخلاقی بسیاری دارد که هر خواننده‌ای را مجاب می‌کند که میان قرآن کریم و اخلاق، ارتباط محکمی وجود دارد. یکی از اساسی‌ترین محورهای ارتباط قرآن و اخلاق، موضوع «تهذیب اخلاق» است. قرآن کریم بعد از یازده سوگند، سعادت انسان را در گرو تزکیة نفس می‌داند و می‌فرماید: (قَدْ أَفْلَحَ مَن زَكَّاهَا * وَ قَدْ خَابَ مَن دَسَّاهَا).۲ به علاوه قرآن کریم برای تهذیب اخلاق و رسیدن به کمالات و درک معارف دین، برنامه ویژه و اختصاصی دارد

2.شمس: ۹ و ۱۰.

که از اساسی‌ترین محورهای معارف غنی قرآن کریم به شمار می‌رود. به هر تقدیر وجود آیات بی‌شمار در موضوعات اخلاقی، تردیدی برای مخاطبان باقی نمی‌گذارد که بخش وسیعی از آموزه‌های اخلاقی دین را می‌توان و البته باید از قرآن کریم فرا گرفت و در حقیقت، قرآن منبع اصلی درک معارف اخلاقی دین است.

اثر پیش رو، خود گواهی است بر رابطه اخلاق و قرآن؛ چرا که در آن تلاش شده است دیدگاه قرآن کریم در باره فضایل اخلاقی نشان داده شود.

شاکله

شاکله انسان‌ها از مجموعه‌ای از صفات اخلاقی پسندیده و ناپسند تشکیل شده است. صفات اخلاقی پسندیده را در علم اخلاق «فضایل» و صفات ناپسند را «رذایل» می‌نامند. رفتارهای آدمی غالباً از این صفات اخلاقی سرچشمه می‌گیرد. در آغاز، ذکر چند نکته پیش‌فرض در باره صفات اخلاقی ضروری است:

۱. شاکله انسان‌ها، همان سرشت و طبیعتی است که شخصیت هر فرد بدان شکل گرفته است. با شکل‌گیری شاکله انسان، رفتارهای او متناسب با آن شاکله یا طبیعت صادر می‌شود.۱ یکی از عوامل شکل‌دهنده شاکله، خُلق و خوی آدمی است. ازاین‌رو شاکله بر رفتار تأثیر می‌گذارد؛ زیرا خُلقیات بخش اصلی شاکله انسان را تشکیل می‌دهد. قرآن کریم در تأثیر شاکله‌ یا طبیعت هر فرد در رفتارهایش می‌فرماید:

1.التبیان فی تفسیر القرآن، ج۶، ص۵۱۴.

(قُلْ کلٌّ یعْمَلُ عَلی‏ شاکلَتِهِ فَرَبُّکمْ أعْلَمُ بِمَنْ هُوَ أهْدی‏ سَبیلاً).۱
بگو: هر کس مطابق ذات و طبیعت خود رفتار می‏کند و پروردگار تو به هر که هدایت یافته آگاه‌تر است.

برخی مفسران شاکله را به معنای «نیّت» دانسته‌اند؛۲ یعنی هر کس مطابق نیت خود عمل می‌کند. برخی دیگر شاکله را به معنای «عادت و روش» دانسته‌اند۳ اما روشن است که در شرایط یکسان، رفتار انسان شجاع با ترسو، بخشنده با بخیل، و زیرک با ابله یکسان نخواهد بود؛ زیرا شاکله و شخصیت هر یک از این افراد، متفاوت است و مجموعه ویژگی‌های فرد است که رفتارهای او را شکل می‌دهد. به هر حال همان گونه که در ضرب‌المثل فارسی نیز آمده است «از کوزه همان برون تراود که در اوست»، رفتار انسان‌ها، نماینده آن شخصیت و نیز افکار و عادات و خلقیاتی است که در ضمیر فرد، ثابت و راسخ شده است.۴

۲. برخی از صفات اخلاقی تشکیل‌دهنده شاکله انسان، منشأ غیر اختیاری مانند وراثت دارد و برخی نیز برخاسته از اراده و اختیار خود آدمی است؛ یعنی صفات اخلاقی انسان که بخشی از شاکله او را تشکیل می‌دهند، می‌توانند شکل‌گرفته از اختیار انسان باشند و یا بدون اختیار در ضمیر او نهادینه شده باشند.۵

1.اسرا: ۸۴.

2.ر.ک: تفسیر القمّی، ج۲، ص۲۶؛ تفسیر الصافی، ج۳، ص۲۱۳.

3.ر.ک: مجمع البیان، ج۶، ص۶۷۳.

۳. انسان در تعدیل و تغییر صفات اخلاقی خویش، صاحب اختیار است و با عزم و اراده می‌تواند برای اصلاح ویژگی‌های اخلاقی خود گام بردارد و به دنبال آن شاکله خود را تغییر دهد تا متناسب با آن تغییر، رفتارش نیز تغییر کند. البته باید توجه داشت که شاکله در نوع رفتار و ایجاد خُلق و خوی انسان نقش زیادی دارد، اما هرگز اختیار فرد را از او نمی‌گیرد و او را مجبور به انجام رفتار یا برگزیدن اخلاقی خاص نمی‌کند.۱ علامه طباطبایی در این باره می‌نویسد:

خلق و خوی افراد، هیچ وقت آنها را به انجام کارهای مناسب با خود مجبور نمی‏کند، و اثرش به آن حد نیست که ترک آن کارها را ناممکن سازد و در نتیجه، عمل اختیاری نباشد و جبری شود. خلاصه این که شخص عصبانی در عین این که عصبانی و دچار فوران خشم است، باز هم می‏تواند از انتقام صرف ‌نظر کند. شخص شکم‌باره نیز نسبت به فعل و ترک عمل مناسب با خلقش، اختیار دارد و چنان نیست که شخص شهوتران در آنچه که به مقتضای خواست شهوتش می‏کند مجبور باشد، هر چند که ترک عمل مناسب با اخلاق و انجام خلاف آن، دشوار و در پاره‏ای موارد در غایت دشواری است.۲

۴. بر اساس آنچه گذشت، میان صفات اخلاقی و رفتار اخلاقی، رابطه نزدیکی برقرار است. بسیاری از رفتار‌های اخلاقی انسان، از صفات اخلاقی او سرچشمه می‌گیرد. در این صورت، رفتارها متجلی‌کننده و هویداکننده صفات اخلاقی صاحب آن رفتارند. بنابراین با دیدن رفتار خاص می‌توان فهمید آن فرد از چه صفت اخلاقی برخوردار است؛ زیرا صفات اخلاقی امور درونی‌‌اند و رفتار متناسب و همخوان با آن صفت،

1.همان.

2.المیزان فی تفسیر القرآن، ج۱۳، ص۱۹۰.