حس مسئولیت در قبال طبیعت

طبیعت از جمله برجسته‌ترین آیات الهی است که تفکر و تعقل درباره عناصر و ارتباط آن‌ها با یکدیگر، انسان را به شناخت بهتر عالم وجود و در نهایت، به شناخت خالق هستی و وحدانیت او رهنمون می‌کند. اهمیت این موضوع به اندازه‌ای است که امام صادق علیه السلام در حدیث مفصلی،[37] شگفتی‌های خلقت از جمله شگفتی‌های طبیعت را تشریح می‌فرماید.[38]

بنابر این آب، خاک، حیوانات، دریاها، رودها، کوه‌ها، درّه‏ها، نیزارها، معادن، جنگل‏ها و چراگاه‌ها و... مربوط به یک گروه یا ملیت و مردم یک روزگار نیست بلکه سرمایه‌ای ملی و بخشی از منابع طبیعی بشر به‌حساب می‌آیند. این منابع، ثروتی است که خداوند متعال برای استفاده انسان‌ها فراهم ساخته است و تک‌تک افراد در برابر حفاظت از آن مسئول‌اند.

به‌عنوان نمونه اسلام نه‌تنها بر حفظ و نگهداری منابع طبیعی بلکه بر گسترش آن سفارش نموده است.[39] امام صادق علیه السلام می‌فرماید: «زندگی بدون داشتن سه چیز، بر انسان گوارا نیست: هوای تمیز، آب فراوان و گوارا و زمین حاصل خیز».[40]

در مقابل هر کاری که این سلامت را به خطر بیندازد، به‌شدت نکوهش شده است. مرور ده‌ها سخنان از بزرگان دین بر اهمیت کاشت درخت و عدم قطع درختان، عدم شکار حیوانات به بهانه تفریح و... نشانگر مسئولیت انسان مسلمان در برابر طبیعت است

رسول خدا صلی الله علیه و آله قبل از شروع جنگ‌ها، سپاه اسلام را به تقوا سفارش کرده و آنان را به رعایت اموری توصیه می‌نمود از جمله اینکه می‌فرمود: «نخل‌ها را نسوزانید و در آب غرق نکنید، درختان میوه را قطع نکنید و زراعت را به آتش نکشید، زیرا شاید شما به آن نیازمند شوید. حیوانات حلال‌گوشت و اهلی را نکشید و از نابود کردن آن‌ها بپرهیزید مگر آن حیواناتی که ناچار به خوردن آن هستید».[41]

تأمل در این نکته‌های مهم، آن‌هم در کنار دستورات جنگی نشانگر اهمیت حفظ طبیعت از دیدگاه شارع مقدس اسلام است.

بنابر این طبیعت و محیط‌زیست، موهبتی خداوندی است و همگان در برابر آن مسئول هستیم و باید در حفظ آن کوشا باشیم چرا که همان‌گونه که جاذبه‌های زیبای طبیعت، اعم از جنگل‌ها، دشت‌ها، صحراها، گل‌ها و گیاهان، از عوامل مهم ایجاد آرامش و نشاط در آدمی هستند، نابودی غیرمنطقی و غیراصولی این نعمت‌های خداوندی نیز به معنای از بین بردن نشاط و امنیت خاطر مردم و گرفتار ساختن آن‌ها به اندوه و ناامیدی و افسردگی خواهد بود.[42]

حس مسئولیت نسبت به حیوانات

امروزه توجه جوامع به مسئله حقوق حیوانات جلب شده است. بر این اساس در دهه‌های اخیر انجمن‌های حمایت از حقوق حیوانات در دنیا راه‌اندازی شده و تبلیغات گسترده‌ای به راه انداخته‌اند؛ درحالی‌که دین مبین اسلام بیش از چهارده قرن پیش بر رعایت حقوق حیوانات سفارش بسیار نموده است.

با مروری بر تعالیم اسلامی به این مهم پی می‌بریم که حیوانات تسبیح‌گوی خداوند متعال هستند[43] و از شعور و آگاهی برخوردارند[44] و به‌یقین حیوان تسبیح‌گوی به‌مراتب از انسان بی‌نماز و دور از معنویت بهتر است. از دیدگاه اسلام حیوانات نیز حقوقی دارند که انسان‌ها موظف به رعایت آن هستند.

رسول خدا صلی الله علیه و آله در بیان حقوق حیوان بر صاحبش می‌فرماید: « حیوان، شش حق به گردن صاحب خود دارد: هرگاه از آن پیاده شد، علفش دهد؛ هرگاه از آبی گذشت، آبش دهد؛ به‌ناحق آن را نزند؛ بیشتر از قدرتش، بر آن بار نکند؛ بیشتر از توانش، آن را راه نبرد؛ و مدّت زیادی روی آن درنگ نکند».[45]

رعایت حق حیوانات تا جایی است که اگر کشتی در حال غرق شدن باشد و برای خلاصی از غرق کشتی طوفان‌زده، مجبور باشند که آن را سبک و وسایل درون آن را کم کنند و امر دایر شود بین اینکه برخی از اشیاء را به آب اندازند و یا حیوانات موجود در کشتی را، در چنین جایی حفظ جان حیوانات واجب است و به آب انداختن حیوانات جایز نیست.[46]

گرچه سخن پیرامون مسئولیت انسان در برابر حیوانات پرشمار است اما در این مجال به بیان چند مورد بسنده می‌کنیم.

1. متأسفانه برخی افراد به تقلید از آموزه‌های غربی، هرگونه رفتاری را با حیوانات مجاز شمرده و نام آن را دوستی و محبت به حیوانات می‌نهند. این‌گونه انسان‌ها دوستی خود را با جراحی زیبایی حیوانات نشان می‌دهند و با هزینه‌های بسیار، گوش حیوان را نوک‌تیز می‌کنند و یا دم حیوان را کوتاه می‌کنند و یا به گونه‌های دیگر حیوانات را مورد اذیت و آزار قرار می‌دهند. ازآنجایی‌که در زمان جاهلیت نیز چنین رفتارهایی باانگیزه‌های گوناگون انجام می‌پذیرفته است، قرآن کریم در آیه 119 سوره نساء هرگونه آزار و اذیت کردن حیوان‌ها مانند بریدن گوش و دُم و... را کاری زشت و شیطانی می‌شمرد.

2. اولیای دین به مناسبت‌های مختلف، حقوق حیوان‌ها و عدم آزار و اذیت آنان را مورد سفارش قرار می‌دادند چنانکه نقل است پیامبر خدا صلی الله علیه و آله ، مردی را دید که پایش را روی سینه گوسفندی گذاشته و مشغول تیز کردن کارد خود است و گوسفند به او خیره شده است. آن حضرت به او فرمود: «نمی‏توانستی قبلاً کاردت را تیز کنی؟ یا می‏خواهی جان این حیوان را دو بار بستانی؟».[47]

دوری معصومان علیهم السلام از اذیت و آزار حیوانات تا جایی است که امام صادق علیه السلام می‌فرماید: «امیرالمؤمنین علیه السلام ، گوسفند و میشی را جلوی چشمان گوسفند و میشی که به او نگاه می‌کرد ذبح نمی‌کرد».[48]

نقل است رسول خدا صلی الله علیه و آله وقتی مادّه شتری را دید که زانویش بسته شده و بارش همچنان بر پشت اوست، [پرسید]: صاحب او کجاست؟ به او بگویید که خودش را برای شکایت [این شتر در روز قیامت‏] آماده کند.[49]

به‌یقین وجود گونه‌های مختلف حیوانات، جزئی از میراث ملی است و کسی حق ندارد این میراث ملی را که از گذشته‌های دور به دست ما رسیده است، نابود کند و از دسترس آیندگان خارج نماید. امروزه افزون بر شکار غیر مجاز، کم شدن پوشش گیاهی و نابود شدن جنگل‌ها و زیست‌گاه‌های جانوری از جمله عوامل انقراض حیوانات است.

افزون بر این حیوانات، پرندگان و آبزیان از جمله موجوداتی هستند که برای بشریت آفریده شده‌اند و جزو ثروت ملی به‌حساب می‌آیند و اگر شکار و صید آنان در زمان‌های غیرمجاز باشد و یا به تولید مثل آنان لطمه بزند، باعث تضییع بیت‌المال مسلمین شده و شکارچی و صیاد ضامن است.

پی نوشتها:

[1]. جامع الأخبار، ص 119.

[2]. نساء: 34.

[3]. جامع الأخبار، ص 103.

[4]. عیون‏أخبارالرضا7، ج‏2، ص 38.

[5]. مستدرک الوسائل، ج‏14، ص 252.

[6]. مجموعة ورام، ج‏2، ص 122.

[7]. تحریم:6.

[8]. تفسیر نور الثقلین، ج‏5، ص372.

[9]. مجموعة ورام، ورام بن أبی فراس، ج‏1، ص 6.

[10]. انعام: 151.

[11]. کنز العمال، ج16، ص 463، حدیث 45453.

[12]. الکافی، ج‏2، ص 157.

[13]. الکافی، ج‏2، ص 162.

[14]. الکافی، ج5، ص 124.

[15]. الکافی، ج‏2، ص 193.

[16]. بحار الأنوار، ج‏71، ص 316.

[17]. ثواب الأعمال و عقاب الاعمال، ص146.

[18]. همان، ص 148.

[19]. الکافی، ج‏5، ص 331.

[20]. االخصال، ج1، ص 141.

[21]. الکافی، ج‏4، ص 27.

[22]. المؤمن، ص 48.

[23]. مصادقة الإخوان، ص 68.

[24]. الکافی، ج‏2، ص 195.

[25] . فجر: 18.

[26]. ثواب الأعمال و عقاب الاعمال، ص283.

[27]. نحل: 36.

[28]. نساء: 144.

[29]. آل عمران: 118.

[30]. مائده: 51.

[31]. انفال: 60.

[32]. تفسیر نمونه، ج‏7، ص 224.

[33]. هود: 113.

[34]. تفسیر نمونه، ج‏9، ص261.

[35]. نهج البلاغه، نامه 47.

[36] . همان، نامه 53.

[37]. بحار الأنوار، ج‏3، ص 59- 151.

[38]. این شگفتی‌ها در کتابی به نام «توحید مفضّل» به چاپ رسیده است.

[39]. مجموعة ورام، ج‏2، ص 110.

[40]. تحف العقول، ص 320.

[41]. وسائل الشیعة، ج‏15، ص 59.

[42]. برگرفته از مقاله انسان و مسئولیت پذیری، زینب جعفری، مجله طوبی، شماره 4، صفحه 106.

[43]. جمعه:1، تغابن: 1.

[44]. نحل: 68- 69.

[45]. مکارم الأخلاق، ص 262.

[46]. مسالک الأفهام إلی تنقیح شرائع الإسلام، ج‌15، ص 383.

[47]. سبل الهدی و الرشاد فی سیرة خیر العباد،ج‏9، ص 77.‏

[48]. تهذیب الأحکام (تحقیق خرسان)، ج‏9، ص 56.

[49]. المحاسن، ج‏2، ص 361.

منبع: نشریه راه رشد وابسته به ستاد امر به معروف و نهی از منکر شماره 187 (مرداد و شهریور 1396)