مسئولیت انسان در اسلام

نویسنده:محمدرضا ایزد پور

مفهوم مسئولیت

واژه مسئولیت و ریشه های ان از سلسله واژه هایی است که به صورت مکرر در جای جای قرآن کریم مورد تصریح قرار کرفته است.

مقصود از سئوال و مسئولیت پرسش گری در برابر وظیفه و تکلیف یا به تعبیر دیگر مواخذه است.

خدای متعال از نقش ابزار هایی که برای بالا بردن سطح اگاهی انسان افریده شده اند همانند گوش و چشم و قلب.پرسش نموده که ایا همواره به دنبال کشف حقیقت بوده اند یا به صرف دریافت هرگونه مطلبی ولو به صورت مشکوک و مظنون- بدان اعتماد ورزیده و ان را ملاک و معیار برای جهت دهی رفتار قرار داده اند.

مفهوم حق

از نگاه اصطلاحی و عرفی این واژه دارای مفاهیم مختلفی است:گرچه از نظر ریشه لغوی اصل معنای ثبوت یا مطابقت با واقع در تمام ان مفاهیم محفوظ است:به عنوان نمونه در پاره ای از موارد –قرآن حق را در برابر باطل در پاره ای دیگر حق را در برابر گمراهی و ضلالت در پاره ای موارد دیگر در برابر جادوگری و در مواردی در برابر تکلیف یا همگام با تکلیف قرار می دهد.

تعریفی که میتوان ان را جامع تر و کارآمدتر از تعاریف دیگر محسوب نمود ان است که حق از خانواده تسلط و سلطنت بر اموال می باشد نه ملکیت:زیرا در حق کسی که دارای حق است تنها بعضی از تصرفات خاص را میتواند بر مال مورد نظراعمال کند از این رو حق سلطنت ضعیف و کم رنگ بر مال به شمار می اید.

مفهوم تکلیف

واژه تکلیف در لغت به مفهوم امر کردن به چیزی است که انجام ان با دشواری وسختی همراه باشد-نیز الزامی و حتمی است به گونه ای که اگر مکلف از ان تخطی کند مجازات میگردد.این گونه تکالیف تحت عنوان واجبات و محرمات شناخته می گردند.

اما در موارد دیگر به صورت غیر الزامی بوده به گونه ای که با پشت پا زدن مکلف بدان ها هیچ گونه عقوبت و مجازاتی بر او نیست.این گونه تکالیف به عنوان مستحبات و مکروهات شناخته می گردند.

شناخت انسان

در پرتو شناخت حقیقت انسان جایگاه مسئولیت پذیری وی در دستگاه افرینش بیش از پیش روشن می گردد.در دیدگاه اسلام یکی از اهداف بزرگ انبیاء و اولیای الهی متوجه کردن انسان به خویشتن می باشد.

خودشناسی از مقدمات خودسازی محسوب می گردد نه از فرایندها وثمرات آن :برهمین اساس مقصود از شناخت انسان دریافتن استعدادها وتوان های روحی ومعنویست که در پرتو آن برای او اشتیاق رسیدن به هدف اصلی از خلقت خویش که همان خودسازی ومقام عبودیت است حاصل میگردد.