جدا شدن علوم از فلسفه‌

يك غلط فاحش رايج در زمان ما كه از غرب سرچشمه گرفته است و در ميان مقلّدان شرقى غربيان نيز شايع است، افسانه جدا شدن علوم از فلسفه است. يك تغيير و تحول لفظى كه به اصطلاحى قرار دادى مربوط مى‌شود با يك تغيير و تحول معنوى كه به حقيقت يك معنى مربوط مى‌گردد اشتباه شده و نام «جدا شدن علوم از فلسفه» به خود گرفته است.

چنانكه سابقاً گفتيم، كلمه «فلسفه» يا «حكمت» در اصطلاح قدما غالباً به معنى دانش عقلى در مقابل دانش نقلى به كار مى‌رفت و لهذا مفهوم اين لفظ شامل همه انديشه‌هاى عقلانى و فكرى بشر بود.

در اين اصطلاح، واژه «فلسفه» يك اسم عام و اسم جنس بود نه اسم خاص. بعد در دوره جديد اين لفظ اختصاص يافت به ما بعد الطبيعه و منطق و زيبايى شناسى و امثال اينها. اين تغيير اسم سبب شده كه برخى بپندارند كه فلسفه در قديم يك علم بود و مسائلش الهيات و طبيعيات و رياضيات و ساير علوم بود، بعد طبيعيات و رياضيات از فلسفه جدا شدند و استقلال يافتند.

اينچنين تعبيرى درست مثل اين است كه مثلًا كلمه «تن» يك وقت به معنى بدن در مقابل روح به كار برده شود و شامل همه اندام انسان از سر تا پا بوده باشد، و بعد اصطلاح ثانوى پيدا شود و اين كلمه در مورد از گردن به پايين، در مقابل «سر» به كار برده شود و آنگاه براى برخى اين توهّم پيدا شود كه سر انسان از بدن انسان جدا شده است؛ يعنى يك تغيير و تحول لفظى با يك تغيير و تحول معنوى اشتباه شود؛ و نيز مثل اين است كه كلمه «فارس» يك وقت به همه ايران اطلاق مى‌شده است و امروز به استانى از استانهاى جنوبى ايران اطلاق مى‌شود و كسى پيدا شود و گمان كند كه استان فارس از ايران جدا شده است. جدا شدن علوم از فلسفه از همين قبيل است.

علوم روزى تحت نام عامّ «فلسفه» ياد مى‌شدند و امروز اين نام اختصاص يافته به يكى از آن علوم.

اين تغيير نام ربطى به جدا شدن علوم از فلسفه ندارد. علوم هيچوقت جزء فلسفه به معناى خاص اين كلمه نبوده تا جدا شود.