آغاز منطق

اشاره

بشر از آغاز برای حل مسائل و مشکلات خود تفکر می کرده است و در تفکر بر اساس عقل سلیم، فطرتا قوانین منطقی را به کار می برده است. بنابراین از این جهت می توان گفت که منطق همزاد بشر است. هرچند شواهدی در دست هست که نشان می دهد قواعد منظم تفکر در فرهنگ مردم متمدن باستان مانند ایران، هند و چین نیز وجود داشته است اما تدوین منطق حاصل دوران یونان باستان است.

دوره های پیدایش منطق

دوره یونان باستان

همان گونه که قبلا بیان شد مردم یونان باستان علاقه و گرایش زیادی به دانش از خود نشان می دادند اما مراکزی که به این نیاز پاسخ دهد وجود نداشت. از این رو عده ای از دانشمندان دوره گرد که شهر به شهر می گشتند با دریافت مزد به آموزش و تعلیم مردم می پرداختند این دانشمندان بعدها به نام سوفیست یا سوفسطائی نامیده شدند. آنها قدرت زیادی در ایراد خطابه و سخنوری داشتند و با ممارستی که در فنون بلاغت و سخن سرایی پیدا کرده بودند می توانستند با بیانات زیبای خود هر عقیده ای را به مخاطبان بقبولانند. تأثیر سوفسطائیان در تاریخ فلسفه این بود که زمینه تدوین منطق را فراهم نمودند زیرا سه حکیم بزرگ یونانی سقراط، افلاطون و ارسطو برای مواجهه با آنها، قوانین منطق را تدوین کردند. سقراط با تعریف دقیق الفاظ و مفاهیم جلوی مغالطه لفظی و معنوی را گرفت، علاوه بر آن با به کارگیری شیوه دیالکتیک مخاطب را به نادرستی برخی از عقایدش آگاه می کرد. شعار سقراط این بود: «من هیچ نمی دانم»و از این رو خود را نه سوفیست بلکه فیلسوف خواند. افلاطون برای جلوگیری از لغزش در شناخت و اندیشه بین جنبه پایدار و متغییر پدیده ها فرق گذاشت و متعلق معرفت حقیقی را امور پایدار می دانست. تا این که نوبت به ارسطو، شاگرد افلاطون رسید که مبارزه با مغالطه و لغزش های تفکر را به اوج خود رساند. ارسطو با تدوین علم منطق هم رابطه میان مفاهیم را نظم و نظام دقیقی بخشید و هم قواعدی ارائه کرد که طبق آن بتوان قضیه ای را به درستی از ترکیب قضایای دیگر استنتاج نمود. به دلیل توجه منطق ارسطویی به صورت استدلال یعنی ارتباط میان مفاهیم و قضایا، آن را منطق صوری نیز می نامند.

دوره بعد از ارسطو

منطق ارسطو علی رغم دقت و جامعیت فراوان، در طول تاریخ کامل تر شد. بدین ترتیب که منطق دانان مسائل تازه ای بر آن افزودند و ابواب آن را تغییر دادند و سیر تاریخی منطق ارسطو در دو جریان ادامه یافت.

در مشرق زمین : در مشرق زمین از جمله در عالم اسلام با ترجمه آثار ارسطو در قرن دوم هجری منطق ارسطویی مورد توجه منطق دانسان مسلمان قرار گرفت. پیشگام این حرکت علمی در تمدن اسلامی، ابونصر فارابی (339 - 260 ه. ق) است و پس از او فیلسوف و منطق دان بزرگ مسلمان ابن سینا ( 428 - 370 ه. ق) قرار دارد که با تألیف چندین کتاب مهم منطقی جایگاه والایی در تاریخ این علم دارد. یکی از کتابهای ابن سینا ( منطق شفا) نام دارد که چندین برابر منطق ارسطو است. ابن سینا علاوه بر شرح آرای منطقی ارسطو خود نیز دارای نوآوری و دیدگاههای خاصی در این علم است. خواجه نصیرالدین طوسی (672 - 597 ه. ق) با نوشتن کتابی به زبان فارسی به نام (اساس الاقتباس) و قطب الدین رازی (767 - 689 ه. ق) با شرحهای خود بر کتب منطقی رساله (شمسیه) متعلق به کاتبی قزوینی (675 - 617 ه. ق) کتاب (مطالع الانوار) متعلق به سراج الدین ارموی (682- 594 ه. ق) که از کتب مشهور منطقی هستند، در شرح و تفصیل منطق همت گماشتند. تعداد منطق دانان مسلمان که در این علم صاحب اثر می باشند بیش از 200 نفر است. اما اینآثار بیشتر شرح ها و حاشیه هایی بر آثار پیشینیان است و نوآوری و ابتکار در آنها بسیار کم به چشم می خورد.

در دو دهه اخیر کتاب ( المنطق) تألیف علامه محمدرضا مظفر (1392 - 1322 ه. ق) رایج ترین کتابی است که در محافل حوزوی و دانشگاهی محور آموزش علم منطق است. مؤلف کتاب از دانشمندان و فرزانگان مشهور حوزه علمی نجف است وی در مدت حیات علمی خویش در جهت ایجاد تحولی نوین و اساسی در حوزه ها و مراکز علمی و فرهنگی جهان اسلام به ویژه متون آموزشی حوزه ها بسیار کوشید و آثار گران قدری از خود به یادگار گذاشت.