اقسام منطق

1- اشاره

منطق بر دو قسم نظری و عملی تقسیم شده است.

2- منطق نظری یا منطق صوری (Formallogic)

عبارت است از بحث در مورد صورت تفکر و بیان قوانین صحیح فکر کردن و به عبارت دیگر موضوع بحث در منطق نظری موافقت ذهن با خود ذهن است. بدین معنیکه عقل و ذهن انسان دارای چند قانون ضروری و بدیهی است مانند قانون ( هو هویت) یعنی هر چیزی فقط خودش است و غیر خودش نمی باشد و قانون ( امتناع نقیضین) یعنی محال است که در امر متناقض و نقیض یکدیگر در شرایط واحد و در مکان و زمان و جهت واحد با هم مجتمع و متحد شوند، به عبارت دیگر امکان ندارد یک چیز هم باشد و هم نباشد زیرا بودن و نبودن و یا وجود و عدم نقیض یکدیگر می باشند لذا هرگز با هم قابل جمع نیستند. این قانون و نظایر اینها را قوانین اولیه، ضروری، بدیهی و ذاتی فکر گویند و چون هر قانونی در منطق به عنوان قوانین درست فکر کردن محسوب می شوند باید با این گونه قوانین مطابقت داشته باشند لذا آنچه مورد بحث منطق نظری است عبارت است از تطبیق ذهن با خود ذهن.

منطق صوری را منطق ارسطویی نیز می نامند زیرا در آن فقط به قواعد مربوط به صورت و شکل تفکر و استدلال نظر دارد. یعنی قواعد کلی ارائه می دهد که خاصیت ذاتی عقل استو بر همه موارد قابل تطبیق است.

با رعایت آن قواعد، استدلال و استنتاج ما صحیح و معتبر خواهد بود و با فرض صحت مواد استدلال به نتیجه صحیح و معتبر منجر خواهد شد. در مقام تمثیل می توان تفکر و استدلال را به یک ساختمان تشبیه نمود، ساختمان وقتی کامل است که هم مصالحش سالم و بی عیب باشد و هم نقشه و شکل آن منطبق با اصول صحیح معماری باشد. در صورت فقدان یکی از این دو شرط ساختمان هرگز سالم و قابل اعتماد نخواهد بود. منطق صوری فقط صحت صورت ساختمان تفکر را تضمین می کند، این منطق را از حیث این که با نظرسرو کاردارد منطق نظری و چون ازشیوه قیاس بهره می گیرد آن را منطق قیاسی نامیده اند.

3- منطق عملی یا مادی یا منطق خصوصی و یا روش شناسی (Appliclogic):

عبارت است از بحث پیرامون ماده تفکر وتطبیق قواعد ذهنی با حقایق خارجی، یعنی بحث از قوانین اسنت به منظور تطبیق و به کار انداختن انواع و اقسام فکر و استدلال به حسب علوم مختلف و به عبارت دیگر مورد بحث منطق عملی موافقط ذهن، فکر، استدلال و قوانین آن با خارج یعنی با موارد علوم مختلف است و این مستلزم آن است که طریقه وروش علوم مختلف بررسی شده، سپس درستی اعمال و کاربرد هریک از آن روش ها مورد ارزیابی قرار گیرد.

منطق مادی به ماده تفکر و استدلال نظر دارد و قوانین آن تابع ماده و موضوع مورد تحقیق است و در علوم مختلف تفاوت دارد. رعایت این قوانین درستی ماده تفکررا تضمین می کند و ذهن ما را از خطاهایی که مربوط به ماده و محتوای تفکر است مصون می دارد. این منططق را از آن حیث عملی می گویند که قوانین آن را باید در علوم به کار گرفت و به همین مناسبت آن را روش شناسی علوم نیز نامیده اند.

4- تفاوت منطق نظری و منطق عملی

در منطق نظری از فکر و انواع استدلال بحث می شود و قواعد تشکیل و تنظیم آنها بررسی می شود. همچنین سخن از شرایط نتایج بخشی استدلال است و بعلاوه منطق نظری مربوط به صورت و ظاهر فکر است اما در منطق عملی بحث از اعمال و تطبیق مطالب فوق با موارد مختلف علوم است یعنی بحث از اینکه روش مطالعه در علوم مختلف با کدامیک از این قوانین موافقت دارد و خلاصه اینکه منطق عملی در اصل منطق نیست بلکه همان روش شناسی ( Methodology) است.

5- کارایی و اثربخشی منطق صوری

منطق، هویت ابزاری دارد و برای هدفی بیرون از آن آموخته می شود یعنی آن را برای به کار بردنش در سایر علوم می آموزیم. منطق دو جنبه دارد یکی جنبه معرفتی که علم و آگاهی نظری به قواعد منطقی است و صرف دانستن منطق به این معنا لزوما به مصونیت از خطا نمی انجامد، دیگری جنبه مهارت منطقی یا توانایی فرد در اعمال منطقی در موارد عینی اندیشه است. بنابراین برای بهره وری از منطق باید پس از آشنایی با

قواعد منطقی سعی کرد تا در عمل نیز قواعد آن را در حوزه های معرفتی به کار بست و با تمرین هرچه بیشتر مهارت استفاده ازمنطق را آموخت.

منطق صوری یگانه طریق معرفت و استدلال و میزان صحت و درستی تفکر است. تنها به واسطه عمل منطق یقین عقلی تحصیل می گردد چون در علوم عقلی تقلید راه ندارد و به ضئیات و مخیلات نیز اعتنایی نمی شود. مشهور است که ارسطو منطق را وسیله و اسباب فلسفه دانسته است به همین جهت پیروان او منطق را ( علم آلی) و مقدمه فلسفه شمرده اند. به هر صورت چون منطق آلت و مقدمه فلسفه است از علوم عقلی شمرده می شود و ارزش فلسفه را دارد و اصولا فلاسفه، منطق و کتب منطقی را تدوین و تألیف کرده اند. علم منطق اختصاص به زمان و مکان خاصی ندارد زیرا از ودایع فطری بشر و از مواهب الهی است بنابراین مانند سایر مسائل فلسفی نفعش کلی و نتیجه اش دائمی می باشد. اگرچه تدوین و تعلیم منطق برای آموختن فلسفه بوده ولی تمام صاحبان دانش به آن نیازمند هستند و از آن استفاده می کنند و اصولا هیچ علمی بدون منطق استوار نمی شود. فلسفه، هندسه، علم کلام، اصول فقه و حتی طب قدیم از دانش هایی هستند که درآنها به نوعی از قیاس های منطقی استفاده شده است.