ویژگی های تاریخی حدیث شیعه

در نگاه شیعه، تنها به سخنان و رفتار معصومان علیهم السلام ، حدیث گفته می شود؛ زیرا ایشان با منبع وحی در ارتباط اند و هر سخن دیگری، هر چند از یاران نیکْ کردارِ آنان باشد، اعتبار حدیث را ندارد.

از این رو، در شناسایی حدیث واقعی و پاسداشت آن، باید کوشید. آشنایی با ویژگی های تاریخ حدیث شیعه، که در پی می آید ارزشمندی میراث حدیثی ما را برمی نماید.

همسان بودن سخن معصومان علیهم السلام

نزد شیعیان، تمامی سخنان پیامبر صلی الله علیه و آله و اهل بیت علیهم السلام یکسان است و هیچ گونه اختلافی میان احادیث نقل شده از پیامبر صلی الله علیه و آله با احادیثی که از امامان علیهم السلام روایت شده،

1- . ر. ک : احزاب، آیۀ ٢١: (لَقَدْ کَانَ لَکُمْ فِی رَسُولِ اللهِ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ).

2- . علاقمندان به مباحث تاریخ حدیث را به کتاب های زیر ارجاع می دهیم: تاریخ حدیث شیعه، سیدمحمد کاظم طباطبائی؛ تاریخ عمومی حدیث، دکتر مجید معارف.

وجود ندارد. بنا بر این، به راحتی می توان سخنی را که از پیامبر صلی الله علیه و آله به اجمال نقل شده، با حدیثِ طولانی ای که از امام هادی علیه السلام نقل شده است، تفسیر کرد. امام صادق علیه السلام در این باره فرموده است:

حدیث من، حدیث پدرم علیه السلام است و حدیث پدرم، حدیث جدّم علیه السلام است، و حدیث جدّم، حدیث حسین علیه السلام است و حدیث حسین، حدیث حسن علیه السلام است و حدیث حسن، حدیث امیر مؤمنان علیه السلام است و حدیث امیر مؤمنان، حدیث پیامبر خدا صلی الله علیه و آله است و حدیث پیامبر خدا صلی الله علیه و آله ، سخن خداوند است.(1)

همسان بودن سخنان معصومان علیهم السلام ، این فرصت را در اختیار پژوهشگران قرار می دهد تا چنانچه برداشت نادرست و یکسویه ای از احادیث وجود داشته باشد، با کنار هم نهادن احادیث آنان در یک موضوع وتحلیل و بررسی آن، به نظر درستی دست یابند.

برای نمونه، احادیثی که بر دنیاگریزی تأکید می کنند، باید در کنار احادیثی قرار گیرند که به بهره گیری از نعمت های دنیا سفارش می کنند و گوشه نشینی و ترک دنیا را نکوهش می نمایند. در این صورت، می توان نتیجه گرفت که نظر اسلام در بارۀ دنیا، دل بسته نبودن به آن و استفادۀ درست از نعمت های دنیاست.

همراهی با معصومان علیهم السلام

شیعیان، حدود سه سده از حضور پیشوایان معصوم علیهم السلام بهره مند می شدند و با توجّه به این نگرش شیعی که همۀ امامان از هر گونه خطا وگناهی مصون اند، همراهی با ایشان، بسیار غنیمت بود؛ زیرا پیروان مکتب خلفا، تنها پیامبر صلی الله علیه و آله را معصوم می دانند و برای جبران آنچه پیامبر صلی الله علیه و آله بیان نفرموده، به سخنان یاران پیامبر خدا صلی الله علیه و آله و شاگردان آنها که «تابعیان» نامیده می شوند، روی آوردند و در نتیجه، میراث حدیثی سنّیان، مملو از سخنان صحابیان و تابعیان است که در بسیاری از موارد، با یکدیگر سازگار نیستند.

امّا سخنان پیشوایان معصوم علیهم السلام ، همگی از یک منشأ است و همگونی آن ها با یکدیگر، آشکار است.

1- . الکافی، ج 1، ص 53، ح 14.

اهمّیت میراث مکتوب

جریان شناسی تاریخ حدیث شیعه، بیانگر اهمّیت نگارش در میان طرفداران اهل بیت علیهم السلام است، در حالی که جریان خلفا، بنا بر هر دلیلی، از نگارش احادیث پیامبر صلی الله علیه و آله ممانعت می کردند و حتّی در مواردی، از نقل سخنان پیامبر صلی الله علیه و آله هم باز می داشتند؛(1) ولی پیامبر صلی الله علیه و آله و جانشینان معصومش، همواره بر نگارش احادیث، پافشاری می کردند. در روایتی از پیامبر صلی الله علیه و آله می خوانیم:

قَیّدوُا العِلمَ بِالکِتابِ.(2) دانش را با نوشتن، به بند کشید.

همچنین هنگامی که ابو شاة یمنی، یکی از سخنرانی های پیامبر صلی الله علیه و آله را پس از فتح مکّه شنید، از ایشان درخواست کرد که آن سخنان را برایش بنویسد، پیامبر صلی الله علیه و آله به یاران خود فرمود:

اُکتُبوا لأَبی شاة!(3) ]سخنانم را[ برای ابو شاة بنویسید!

پس از پیامبر صلی الله علیه و آله در دوران امیر مؤمنان علی علیه السلام ، کاتبان رسمی و غیر رسمی، به گردآوری سخنان پیامبر صلی الله علیه و آله و امامان علیهم السلام پرداختند و از این رو، میراث حدیثی شیعه، بر خلاف میراث حدیثی مکتب خلفا، از آغاز با نگارش همراه شد و شاگردان مکتب اهل بیت علیهم السلام با همۀ سختی ها و ناملایمات، بسیاری از نگاشته ها را ثبت کردند و به نسل جدید، منتقل نمودند.

1- . پس از رحلت پیامبر صلی الله علیه و آله ، خلیفۀ اوّل و دوم، به بهانۀ پیشگیری از آمیختگی قرآن و حدیث، از نگارش احادیث پیامبر صلی الله علیه و آله جلوگیری کردند. این دوره را دورۀ «منع تدوین حدیث» می نامند که تا حدود سال 100 هجری ادامه داشت. به نظر می رسد که مهم ترین انگیزۀ طرّاحان منع تدوین، از حجّیت انداختن کلام پیامبر صلی الله علیه و آله بوده است. به هر روی، این ممنوعیّت صدمات جبران ناپذیری به احادیث اهل سنّت وارد کرد.

2- . تحف العقول، ص 36.

3- . مسند ابن حنبل، ج 2، ص 238.

پاسخگویی به سؤالات نوین

پس از رحلت پیامبر صلی الله علیه و آله و در زمان خلفا، سرزمین های اسلامی گسترش یافت، به گونه ای که مسلمانان در دوران خلافت بنی عبّاس، با سرزمین های روم، یونان و ایران _ که مهد تمدّن های کهن بودند _ ، همجوار شدند. ارتباط با سرزمین های جدید، پرسش های نوینی را پدید آورد که اعتقادات مسلمانانِ حجاز را به چالش می کشید و نیازمندِ عالمانی بود که بتوانند به این پرسش های نو پدید، پاسخ دهند. احساس نیاز به پیشوایان معصوم علیهم السلام از همان سال های نخستین پس از رحلت پیامبر صلی الله علیه و آله ، کاملاً احساس شد، به گونه ای که خلفا، بارها پس از ناتوانی از پاسخ گویی به پرسش های جدید، پرسش کنندگان را به امامانِ اهل بیت علیهم السلام ارجاع می دادند، امّا با روی کار آمدن بنی عبّاس و گسترش سرزمین های اسلامی و از سوی دیگر، آزادی نسبی ای که در برخی دوره های تاریخی پدید آمد، نقش پاسخ گوییِ امامان، بیشتر آشکار شد. از ویژگی های تاریخ حدیث شیعه، مجموعۀ گران بهایی از احادیث است که بر اساس سؤالات نوین، پدید آمد و راه کار پاسخ گویی به پرسش های نوین را می توان در آن یافت. امروزه، با روش شناسی پاسخ های اهل بیت علیهم السلام ، به هر سؤال جدیدی که پدید می آید، بر اساس موازین اسلام، می توان پاسخ داد.

دوران های حدیثی شیعه

حدیث شیعه، تا کنون چهارده سده را پشتِ سر نهاده است که حدود سه سدۀ نخست آن در حضور پیشوایان معصوم علیهم السلام بوده و یازده سدۀ آن نیز در دوران غیبت امام دوازدهم، مهدی موعود، بوده است.

روزگار پیامبر صلی الله علیه و آله

تمامی آنچه به عنوان حدیث می شناسیم، در همان سه سدۀ نخست، پدید آمد. زادگاه حدیث، در مکّه و با بعثت پیامبر صلی الله علیه و آله ، در میان جامعه ای است که به شدّت از مظاهر تمدّن، روی گردان بود و ساختۀ دست خویش را به عنوان بُت، عبادت می کرد و زنده به گور کردن دختران را زشت نمی شمرد. در چنین جامعه ای که خشونت، خرافه پرستی و فساد و فحشا، بیداد می کرد، پیامبر صلی الله علیه و آله مبعوث شد و قرآن، معجزۀ جاوید خود، را برای مردم به ارمغان آورد. جذابیّت قرآن، مردم را به گرد ایشان، فراهم آورد و سخنان او _ که همگی تفسیر و تبیین همان قرآن بود _ ، سینه به سینه، در میان مردم رواج یافت.

سیزده سال، دوران سخت مکّه گذشت و با ورود پیامبر صلی الله علیه و آله به مدینه و گسترش آیین اسلام و تشکیل حکومت، چهرۀ قدسی پیامبر صلی الله علیه و آله بیش از پیش مورد توجّه قرار گرفت و اهتمام به گردآوری سخنان ایشان، بیشتر شد. شیوۀ پیامبر خدا در بیان احادیث نیز بر اهمّیت سخنان ایشان افزود. پیامبر صلی الله علیه و آله احادیث را در زمان و موقعیّت مناسبی بیان می کرد و از پُر گویی، پرهیز کرده، سخنان مهم را سه بار تکرار می فرمود.

احادیث بر جای مانده از پیامبر صلی الله علیه و آله در موضوعات گوناگونی است؛ امّا دو موضوع، بیشتر مورد توجّه پیامبر صلی الله علیه و آله بود: نخست، احادیث اخلاقی که به فراخور جامعۀ آن روز، بیان شد و راه کار درست زیستن را به بشرآموخت؛ مانند این حدیث:

الخُلقُ الحَسَن یُذیبُ الخَطایا.(1) اخلاق نیکو، خطاها را ذوب می کند.

موضوع دیگر، احادیث فقهی و قواعد حقوقی بود. این دسته از احادیث، با توجّه به موقعیّت پیامبر صلی الله علیه و آله در مدینه و تشکیل حکومت، پدید آمد.

در احادیث فقهی و حقوقی پیامبر صلی الله علیه و آله ، مسائل عبادی مانند نماز، روزه و احکام تجاری مسلمانان و کلّیات دیگری از شریعت اسلامی بیان شده است.

تدوین احادیث پیامبر صلی الله علیه و آله

دوران بیست و سه سالۀ بعثت و هجرت پیامبر صلی الله علیه و آله فراز و فرودهایی فراوانی داشت. دشواری های تبلیغ دین در دوران سیزده ساله مکه و ناآرامی ها و درگیری های ده سالۀ حضور پیامبر صلی الله علیه و آله در مدینه سبب شد که احادیث برجای ماندۀ پیامبر صلی الله علیه و آله گاه به صورت شفاهی و گاه به صورت مکتوب فراهم آید. مسلمانان با توجه به شخصیت محوری پیامبر، سخنان و رفتار ایشان را به ذهن می سپردند. نقل شفاهی در این دوران فراوان است و استناد به سخنان و سیرۀ پیامبر از همان زمان آغاز شد و سنّت پیامبر یکی از منابع علمی مسلمانان به شمار آمد. پیامبر صلی الله علیه و آله نیز بارها با سخنان، رفتار و تشویق و تأییدهای خود، اهمیت گِردآوری حدیث را تبیین می فرمود. نمونه ای از سخنان پیامبر صلی الله علیه و آله در این باره را می آوریم.

1- . نزهة الناظر، ص 16.

اُکْتُبُوا لأبی شاة(1) : برای ابو شاة (یمنی) بنویسید. «این سخن را پیامبر در پاسخ شخصی به نام ابوشاة یمنی که از ایشان خواسته بود، حدیث خود را تکرار کنند، فرمود»._ قَیدّوا العِلمَ بالکِتابِ(2) ؛ دانش را با نوشتن به بند کشید.اکْتُبُوا هذا العِلْمَ، فإنّکُم تَنْتَفِعُونَ بِهِ إمّا فی دُنْیٰاکم و إمّا فی آخَرِتکُم(3) ؛ این دانش را بنویسید، چرا که شما در دنیا یا آخرت از آن بهره مند می شوید.در زمان پیامبر عده ای از یاران با نگارش حدیث مخالف بودند از این رو به عبدالله پسر عمروعاص که مجموعه ای از احادیث پیامبر را گِرد آورده بود، گفتند: تو هر سخنی را از پیامبر صلی الله علیه و آله می نویسی در حالی که او هم انسانی (همانند دیگران) است و از سرِ ناراحتی و یا خشنودی سخن می گوید. عبدالله از نوشتن باز ایستاد و این گفتۀ صحابه را به پیامبر صلی الله علیه و آله عَرضه داشت. رسول خدا فرمود: «اُکْتُبْ فَوَ الذی نَفسی بیده ما خَرَجَ مِنْهُ إلّا حَقٌّ(4) ؛ بنویس سوگند به خدایی که جانم در دست اوست از این دهان جز سخن حق بر نمی آید».

سیره و رفتار عملی پیامبر هم حکایت از نگارش حدیث در زمان آن بزرگوار دارد. مرحوم آیة الله احمدی میانجی _ از محققان معاصر _ حدود سیصد متن مکتوب از نامه های پیامبر به شاهان، فراخوان های برخی افراد به دین اسلام، پیمان نامه ها، آیین نامه های مالیاتی و نوشته هایی در موضوعات دیگر را در مجموعه ای به نام «مکاتیب الرسول» فراهم آورده است.

1- . صحیح بخاری، ج 3، ص 95.

2- . تحف العقول، ص 36.

3- . کنز العمال، ج 10، ص 262، ح 29389.

4- . سنن دارمی، ج 1، ص 125.

افزون بر آن پیامبر خدا صلی الله علیه و آله امام علی علیه السلام را هر روز فرا می خواندند تا احادیث فراوانی را بنویسند و نگهداری کنند.(1)

تأیید و تشویق هایی هم از پیامبر به یادگار مانده است که بیانگر اهمیت نگارش حدیث است. در گزارشی عبدالله بن عمر در حالی که کوچکترین فردِ کاروان بوده است، خدمت پیامبر صلی الله علیه و آله رسید. پیامبر در این دیدار دربارۀ کسانی که به رسول خدا دروغ ببندند هشدار داد و جایگاه آنان را آتش دانست. عبدالله به یکی از همراهان می گوید: با این هشدار پیامبر شما چگونه جرأت می کنید که از پیامبر صلی الله علیه و آله حدیث نقل کنید؟ صحابی پیامبر به عبدالله پاسخ می دهد: ما چیزی از پیامبر نمی شنویم مگر آن که در نوشته ای نزد ما محفوظ است.(2)

این گزارش نشان می دهد که از زمان پیامبر صلی الله علیه و آله برخی از یاران برای پرهیز از نقل نادرست و دروغ بستن به پیامبر، نگارش احادیث را ضروری می دانستند.

اهمیت گِردآوری سخنان پیامبر صلی الله علیه و آله سبب شد در همان دوران برخی یاران رسول خدا مجموعه ای از سخنان ایشان را گِرد آوردند. در این میان نگاشته هایی مانند «جامعه»، «کتاب علی»، «صحیفۀ علی» از شهرت خاصی برخوردار است و برخی مکتوبات مانند «الصحیفة الصادقة» نوشته عبدالله بن عمرو عاص هم در میان شیعه و سنی شناخته شده تر است.

افزون بر نوشته های مشهور یاد شده، مجموعه هایی از یاران پیامبر موجود است که معمولاً با پیشوند «صحیفه» یا «نسخه» از آنان یاد شده است.(3)

برخی از یاران پیامبر که دارای آثار مکتوب بوده اند عبارتند از:

1- . تدوین الحدیث، ص 47 به نقل از الامامة والتبصرة، ص 183؛ بصائر الدرجات، ص 167.

2- . تدوین الحدیث، ص 48 به نقل از تقیید العلم، ص 98.

3- . استاد مهدوی راد، نام 48 صحابی پیامبر را با مشخصات آثار مکتوب آنان در کتاب تدوین الحدیث آورده اند (تدوین الحدیث، ص 69 _ 99).

1. أبوذرغفاری، 2. سلمان فارسی، 3. ابو رافع، 4. اسماء بنت عمیس، 5. جابر بن عبدالله انصاری، 6. زید بن ثابت انصاری، 7. عبدالله بن عباس، 8. اُبی بن کعب،

9. ابوشاة یمنی، 10. ابوبکر.