روانْ درمانی

در دوره های نخست روان شناسی، رفتارگرایی، حاکم بود که حتّی منشأ شناخت و احساس انسان را نیز رفتار وی می دانستند و برای تغییر رفتار نیز معتقد بودند که باید از رفتار، شروع نمود و بر همین اساس، «رفتارْ درمانی» را بنا نهادند. در این دوره، آموزه هایی از دین که برای تغییر رفتار انسان، بر اصلاح شناخت و تقویت معنویت، تأکید داشتند، غیر علمی دانسته شده، فقط در حدّ موعظه و نصیحت، اهمّیت می یافتند. با انجام گرفتن تحقیقات جدید، داشنمندان به نقش محوری شناخت در رفتار و احساس، آگاه شدند و «شناختْ درمانی»، پا به عرصه نهاد. بر اساس این روش، بیماری های روانی، منشأ شناختی دارند و لذا راه درمان آن ها نیز اصلاح و تغییر شناختِ فرد است. برخی نیز با ترکیب این دو، «رفتار درمانی _ شناختی» را مبنای کار خود قرار دادند. پس از این و در تکمیل تحقیقات، روش دیگری به نام «معنویتْ درمانی» مطرح شد. بر اساس این روش، منشأ پاره ای از اختلالات و بیماری های روانی، خلأ معنویت است. لذا با استفاده از تقویت معنویت، می توان به درمان آن ها پرداخت.

این در حالی است که هر سه روش مورد اشاره را در متون دینی می توان یافت. برای نمونه، در باب درمان تکبّر، گاه از انجام دادن اموری که متکبّر از آنْ گریزان است، یاد شده، که یک روشِ رفتاری است،(1) و گاه از تفکر در عظمت خداوند و

1- . گاه برخی متکبّران، از انجام دادن کارهای شخصی خود و یا اقدام به کارهایی که به نظر آن ها پست دانسته می شود، خودداری می کنند. در احادیث، برای درمان تکبّر، انجام دادن این گونه امور به وسیلۀ خود فرد، از راه های درمان تکبّر یاد شده است، مانند: حمل نیاز های خانواده و آنچه را از بازار خریده است، دوختن لباس و وصله زدن کفش.

کوچکی و ناچیزی بشر،(1) که روشی شناختی است، و گاه از اموری همچون نماز خواندن،(2) که در خطبۀ حضرت زهرا علیها السلام آمده و روشی معنوی است.

آرزو و رضامندی

نمونۀ دیگر، حقیقتی است که دربارۀ، آرزوهای دور و دراز، آمده و بیشتر به موعظه می مانَد، امّا قابلیت نظریه پردازی دارد. امام علی علیه السلام در حدیثی می فرماید:

من کثر مناه قلّ رضاه.(3) هر کس آرزوهایش بسیار شود ، رضایتش، کم می شود.

در این حدیث، دو مؤلّفه وجود دارد: آرزو و رضامندی؛ و رابطه ای که میان این دو مطرح شده، این است که «کثرت آرزو»، موجب «کاهش رضامندی» می گردد. علّت آن نیز بیان شده است. در برخی احادیث، آمده است که آرزوهای دور و دراز داشتن، موجب از بین رفتن لذّت نعمت و کوچک شمردن آن، کاهش شکر و حسرت خوردن به خاطر نرسیدن به آرزوها می گردد.(4) برخی دیگر از احادیث، به فریبنده بودن آرزوها اشاره نموده و آنها را موجب ناامیدی انسان، شمرده اند که فرد را به انتظاری بی پایان، دچار می سازد و همانند کسی که در پی سراب است، او را ناکام می کند و جز بر دامنۀ آرزوها و شدّت درد و رنج او نمی افزاید.(5)

با توجّه به همۀ آنچه گفته شد، به راحتی می توان رابطۀ میان آرزو و رضامندی را به دست آورد و توضیح داد که چگونه افزایش آرزوها، موجب کاهش رضامندی می گردد. با این فرآیند و پس از کشف چرایی ها در این مورد و موارد مشابه آن، زمینه برای تولید علم و نظریه پردازی فراهم می شود.

1- . ر.ک: نهج البلاغة، نامۀ 53، سفارش امام علی علیه السلام به مالک اشتر.

2- . ر.ک: بحار الأنوار، ج 6، ص 107.

3- . غرر الحکم، ح 7304؛ عیون الحکم و المواعظ، ص 424.

4- . الکافی، ج 5، ص 85، ح 7.

5- . ر.ک: کافی، ج 8، ص 256، ح 368 و غرر الحکم، احادیث 7207، 2374، 2375 و 7306.

برای نمونه، نظریۀ «تفاوت چندگانه»(1) در روان شناسی، به رابطۀ آرزو با رضامندی پرداخته است. میکالوس، معتقد است که رضامندی، حاصل تفاوت اندک بین پیشرفت ها و آرزوهاست. بر اساس این نظریه، آرزوهای بزرگ، رضامندی را تهدید می کنند. در واقع، فاصلۀ بین هدف و پیشرفت،(2) با رضامندی به صورت هم بسته، عمل می کند. بر اساس این نظریه، فاصلۀ هدف با پیشرفت آرزوهای بزرگ، به رضامندی اندکی منجر می شود. البته طبق سایر نظریه ها، داشتن اهداف کلّی برای سلامت، مفید هستند؛ امّا هدف ها، باید مناسب و صحیح انتخاب شوند.(3) این، نشان می دهد که آنچه در ظاهر، موعظه به نظر می رسد، می تواند نظریه ای برای زندگی بهتر باشد و این جاست که باز، قابلیت متون دینی برای نظریه پردازی در علوم انسانی، مشخّص می شود.

مدیریت شهری

یکی از مسائل مهم در زندگی اجتماعی، چگونگی مدیریت شهری است. محلّ مناسب برای ساختن یک شهر جدید کجاست؟ در مکان یابی برای ساختن یک شهر، چه ویژگی هایی را باید مورد توجّه قرار داد؟ حقوق اوّلیۀ انسان ها در زندگی اجتماعی، کدام است؟ ضرورت های عمومی یک شهر، شهروندان آن مسلمان باشند یا کافر، چه چیزهایی است؟ ضرورت های شهر اسلامی، کدام است؟ و... .

اینها نمونه پرسش هایی است که در این گونه بحث ها، با آن رو به رو هستیم . پاسخ برخی از این پرسش ها را می توان در متون دینی یافت . با در دست داشتن این پاسخ ها، باید به نظریه پردازی در این موضوع پرداخت . در ادامه، به برخی از پاسخ هایی که در احادیث آمده، اشاره خواهیم کرد:

در حدیثی از پیامبر خدا صلی الله علیه و آله آمده که حقوق اوّلیۀ یک شهروند، چند چیز است: مسکن، پوشاک، خوراک و آب:

لَیسَ لإبنِ آدمَ حقٌّ فی سِویٰ هذِهِ الخِصالِ: بیتٌ یَسکُنُهُ، وَ ثَوبٌ یُواری عَورَتَهُ، وَ جِلْفُ الخُبزِ، وَ الماءُ.(1)

1- . Multiple Discrepancy Theory (MDT).

2- . Goal-Achievewement Gap.

3- . روان شناسی شادی، ص 83 .

در حدیث دیگری، امام صادق صلی الله علیه و آله ویژگی های محلّ سکونت مناسب را هوای پاک، آب گوارا و زمین حاصلخیز بر شمرده است.(2)

همچنین، در جای دیگری از امام صادق علیه السلام نقل شده که ضرورت های شهرنشینی برای همه انسان ها، اعم از مؤمن و کافر، عبارت اند از : امنیت ، عدالت و زمین حاصلخیز:

ثَلاثَةٌ یَحتاجُ النّاسُ إلیها طُرّاً: الأمنُ، وَ العَدلُ، وَ الْخَصْبُ.(3)

در حدیث دیگری از ایشان، به نیازمندی های یک شهر دینی، اشاره شده است:

سه چیز است که اهل هر شهری، در امور دنیا و آخرت خود، به آن ها مراجعه می کنند، و اگر از آن ها محروم باشند، زندگی آنان، سر و سامان نخواهد گرفت: اسلام شناس دانشمند پرهیزگار، زمامدارِ خیرخواه مُطاع ، و پزشک آگاه مورد اعتماد.(4)

از سوی دیگر برخی احادیث آنچه را برای یک شهر و یک جامعۀ انسانی نامناسب است، برشمرده اند. در یک روایت پیامبر خدا صلی الله علیه و آله سه گروه را نفرین کرده است: آلوده کنندگان اقامتگاه های عمومی، سلب کنندگان حقّ آب کشاورزی[ازدیگران]، و مسدود کنندگان راه ها. (5)

در روایتی از امام باقر علیه السلام نیز آمده که در حکومت مهدی قائم علیه السلام ، چند کار عمرانی و بهداشتی انجام می شود: عریض کردن راه های اصلی، بر طرف کردن موانع راه ها، جمع کردن فاضلاب از کوچه ها، و برداشتن ناودان هایی که آبشان به کوچه می ریزد.(6)

1- . سنن الترمذی، ج 4، ص 571، ح 2341.

2- . ر.ک: تحف العقول، ص 320.

3- . همان، ص 320.

4- . ر.ک: همان، ص 237.

5- . ر.ک: الکافی، ج 2، ص 292، ح 11.

6- . ر.ک: الإرشاد، شیخ مفید، ج 2، ص 360؛ بحار الأنوار، ج 52، ص 339، ح 14.

از مجموع آنچه گفتیم، چنین به دست می آید که از دیدگاه احادیث، نیازها و ضرورت های مربوط به شهروندی در جامعه، عبارت اند از: امنیت، عدالت، مسکن، پوشاک، خوراک، محیط پاکیزه و هوای پاک، آب گوارا و زمین حاصلخیز.

همچنین به اسلام شناسِ پرهیزگار، زمامدار خیرخواه مُطاع و پزشک آگاه مورد اعتماد، نیاز است. آیا تأمین این نیازها، احتیاج به تخصّص های مختلف ندارد؟ آیا لازم نیست که متخصّصان متعّهدی از هر رشته، به پژوهش دربارۀ این سیاست های کلّی بپردازند و راه کارها و ابزارها را کشف کنند. آیا تحقّق چنین اموری، نیازمند راه داری، شهرداری، ادارۀ بهداشت و امثال آن نیست؟ آیا با در دست داشتن این امور، نمی توان به نظریه پردازی در این زمینه، دست زد؟ آیا باید نشست تا دانشمندان غربی به تئوریزه کردن این امور بپردازند. آن گاه بگوییم که اسلام نیز چنین گفته است!؟!

در متون دینی، نکات فراوانی را دربارۀ این باره و نیز اصول مدیریت، می توان یافت. نکاتی دربارۀ وظیفۀ دولت و مأموریت آن در تأمین رفاه اقتصادی، امنیت، و حتی تکامل معنوی اوج این اصول را می توان در سفارش نامۀ علی علیه السلام به مالک اشتر، مشاهده کرد. در دیگر نامه های امیرمؤمنان علیه السلام و همچنین در سخنان و نامه های پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله نیز مطالب فراوانی در این باره آمده است. آیا نمی توان بر اساس آنها نظریه پردازی کرد و دیدگاه هایی مدیریتی و اقتصادی بنیان نهاد؟ ... .