دانش دینی، چگونه شکل می گیرد؟

پرسشی که در این جا مطرح می شود، این است که: آیا آنچه دانش دینی شناخته می شود، به شکل تدوین شده، نازل شده و تلاش بشری هیچ نقشی در تدوین آن، نداشته است یا این که تدوین دانش های اسلامی و تبدیل آموزه های دینی به نظریه های علمی، به وسیلۀ دانشمندان، انجام شده است؟

واقعیت، این است که حتّی دانش های دینی، به شکل تدوین شده و ساختار یافته، نازل نشده اند. البته گزاره های دینی، از منطقی استوار و پشتوانه هایی علمی برخوردارند؛ ولی به صورت یک علم نازل نشده اند؛ بلکه علمی شدن آن ها در نتیجۀ تلاش اندیشمندان و پژوهشگران حوزۀ دین بوده است. اساساً بنای دین، بر این نیست که همه چیز را آماده کرده، به بشر، ارائه دهد. اگر چنین می بود، از سویی، راه تلاش ها و فعّالیت های علمی بشر، بسته می شد و رَخوت و سستی، بر جامعۀ علمی حاکم می شد و از سوی دیگر، پویایی و قدرت به روز شدن دین، از بین می رفت. همچنین، واگذار کردن همۀ کارها به بشر نیز منطقی نیست؛ زیرا بسیاری از مسائل را نمی توان با تلاش علمی به دست آورد. بنا بر این ، تدبیر برتر، آن است که خطوط کلّی، به وسیلۀ دین، بیان گردد و راه درست، نشان داده شود و بقیۀ امور، به تلاش علمی و پژوهشی بشر، واگذار گردد. این، روشی است که اولیای دین برگزیده اند. امام رضا علیه السلام در این باره می فرماید:

عَلَینا إلقاءُ الاُصولِ إلَیکُم وعَلَیکُم التَّفَرُّع.(1) بیان کردن اصول، بر ماست و [بیان کردن] فرعیات [مسائل]، بر شماست.

از آنچه گفتیم، روشن می گردد که حتّی دانش های دینی نیز بدون تلاش علمی دانشمندان، شکل نمی گیرد و این گونه نیست که تدوین علمی این قبیل دانش ها نیز توسّط خودِ دین، انجام شده باشد؛ بلکه دین، اصول را ارائه می کند و سپس، تلاش علمی پژوهشگران، آن را توسعه داده، فروع مورد نیاز را استخراج می کند و ساختار علمی آن را شکل می دهد.

تعامل گزاره های دینی با دانش بشری

با توضیحاتی که داده شد روشن می شود که اگر بنا باشد گزاره های دینی در علوم بشری نیز نقش داشته باشند ، نقش آن ها به شکلی خواهد بود که در دانش های دینی بود؛ یعنی ارائۀ اصول، از سوی دین و تلاش علمی، به وسیلۀ بشر. بنا بر این، اگر گفته شود که گزاره های دینی، در دانش های بشری نیز مطالبی برای ارائه کردن دارند ، نباید انتظار داشت که برای مثال، فلان دانش، از آغاز تا پایان، به صورت تدوین شده و طبقه بندی شده، توسّط دین عرضه شده باشد؛ بلکه ممکن است در فلان

1- . مستطرفات السرائر، ص 575.

رشتۀ علمی، اصولی توسّط دین، بیان شده باشد که تبیین و تفریع آن، باید توسّط اندیشمندان و پژوهشگران، صورت پذیرد. برای توضیح بیشتر، باید به چند نکته توجّه کرد:

١. گزاره های دینی یا از جانب خداوند متعال، نازل شده اند و یا از جانب معصومان علیهم السلام صادر شده اند. لذا منبع گزاره های دینی، به همۀ حقایق، آگاه است. خداوند متعال، خود همه قوانین هستی را، چه در حوزۀ انسان و چه در حوزه طبیعت، وضع کرده است و معصومان علیهم السلام به کمک خداوند متعال، از آن ها آگاه اند. این ویژگی، سبب می شود که سخنان آن ها، مطابق با قوانین حاکم بر عالمِ انسان و طبیعت باشد. بنا بر این، گزاره های دینی، پشتوانه ای منطقی داشته، برگرفته از قوانین حاکم بر آفرینش اند. جالب این که هدف دانش نیز چیزی جز کشف این قوانین و طبقه بندی آن ها نیست.

٢. هر چند گزاره های دینی، بر اساس قوانین حاکم بر هستی بیان شده اند؛ امّا مستقیماً به بیان این قوانین نپرداخته اند. آنچه در ادبیات دینْ وجود دارد، آموزه ها و راه کارهایی برای موفّقیت زندگی بشر است که مبتنی بر همان قوانین هستند و این، بدان جهت است که رسالت دین، هدایت و راه نمایی عموم مردم به سمت سعادت و موفّقیت است و عموم مردم، به مباحث علمی و فنّی نیاز ندارند؛ بلکه راه کار و دستور العمل می خواهند. کاری که اولیای دین می کنند، آن است که قوانین حاکم بر حیات انسانی را به آموزه های کاربردی تبدیل می کنند تا راه گشای عموم مردم باشد. این، کاری است که در همۀ رشته های دانش بشری دیگر نیز اتّفاق می افتد.

برای نمونه، یک پزشک، هرگز تئوری ها و مباحث دقیق علمی رشتۀ تخصّصی خود را در نسخۀ تجویز شده برای بیمار نمی نویسد؛ بلکه با دستورهای دارویی، فقط به نوشتن چند راه حل، بسنده می کند؛ امّا این راه حل ها، چه بسا مبتنی بر پژوهش های دقیق و عمیقی باشد که برای رسیدن به نتیجۀ قطعی، سال های طولانی زمان برده است. همچنین یک مهندس نقشه برداری، هنگام ارائۀ نقشۀ ساختمان، به طرح مبانی نظری و محاسبات فنّی نمی پردازد؛ بلکه خطوطی را رسم می کند که شکل ساختمان را مشخّص می سازد و البته این خطوط، بر پایۀ همان مباحث نظری و محاسبات فنّی، ترسیم می شوند. در دیگر رشته های دانش نیز همین ماجرا وجود دارد، و این، بدان جهت است که مشکل مردم، این گونه برطرف می شود و آنان، چنین انتظاری از متخصّصان دارند.

با توجّه به آنچه گفته شد، اکنون بهتر می توان فضای حاکم بر ادبیات دین را درک کرد. گزاره های دینی، ادبیاتی عمومی دارند. این، بدان جهت است که مردم برای هدایت خود، نیاز به این گونه آموزه ها و دستور العمل های ساده، امّا دقیق و راه گشا دارند. ادبیات عمومی برای هدایت و راه نمایی همۀ افراد (دانشمند و بی سواد)، مفید است، در صورتی که اگر گزاره های دینی با ادبیاتی علمی و فنّی بیان می شد، فقط متخّصصان آن فن می توانستند از آن، استفاده نمایند. پس بر اساس هدف و مخاطبی که دین دارد، باید از همین ادبیات، استفاده نماید؛ امّا داشتن ادبیات عمومی، به معنای ضدّ علم بودن نیست و همین ادبیات عمومی هم مطابق با قوانین است.

با این وصف، رسالت متخصّصان علوم دینی، آن است که با مطالعۀ گزاره های دینی، قوانین و قواعد آن ها را کشف کرده، به تبیین و طبقه بندی آن ها بپردازند؛ کاری که در علومی همانند فقه و کلام، صورت گرفته و یا در حال اجراست.

یک فقیه (دین شناس)، با مطالعۀ گزاره های فقهی دین _ که غالباً برای مخاطبان عام، بیان شده _ ، قوانین و قواعد فقهی شریعت را کشف و نظریه پردازی می کند و بر ساس آن، به طرّاحی و نظام مندسازی فقه می پردازد. یک متکلّم نیز با مطالعۀ گزاره های اعتقادی دین، به کشف اصول و قواعد اعتقادی می پردازد و با طبقه بندی آن ها، نظام اعتقادات اسلامی را پی ریزی می کند. این کار، توان پاسخ گویی به مسائل روز و مباحث جدید را به فقیه و متکلّم می دهد.

در دیگر حوزه های علوم انسانی و طبیعی نیز همین اتّفاق، می تواند بیفتد. متخصّصان شاخه های مختلف دانش، همانند اقتصاد، مدیریت، جنگ، روان شناسی، جامعه شناسی، پزشکی، می توانند با مطالعۀ روش مندانه و عمیق در گزاره های اقتصادی، مدیریتی، نظامی، روان شناختی، جامعه شناختی و پزشکی، قوانین و اصول مختلف حاکم بر هر موضوع را کشف کنند. با این کار، می توانیم شاهد نظریه های اسلامی در باب اقتصاد، مدیریت، جنگ، روان شناسی، جامعه شناسی، پزشکی و مانند آن باشیم. مهم این است که آموزه های دینی، چنین قابلیتی را دارند و در این میان، آنچه لازم است، تلاش پیگیرِ پژوهشگران علوم انسانی و علوم طبیعی در بارۀ این بخش از معارف دین است.