حدیث و دانش های بشری

پدیدآورنده : عباس پسندیده -عباس پسندیده (1)

از یک منظر، می توان علوم را به «دانش های اسلامی» و «دانش های بشری»، تقسیم کرد. دانش های اسلامی، از وحی سرچشمه می گیرند و به کشف و طبقه بندی معارف موجود در قرآن و حدیث می پردازند. از جملۀ این علوم، می توان به فقه، اصول فقه، کلام، تفسیر، علوم حدیث و علوم قرآن، اشاره کرد.

دانش های بشری، با تلاش و کوشش بشر به دست می آیند و در لابراتوارها و آزمایشگاه ها، کشف می شوند و در قلمرو انسان و طبیعت، به کشف و طبقه بندی قوانین حاکم بر جنبه های مختلف حیات انسان و همچنین طبیعت پیرامون او می پردازند. از علوم انسانی، می توان به روان شناسی، جامعه شناسی، مدیریت، اقتصاد و... اشاره کرد و از علوم طبیعی، می توان به زیست شناسی، نجوم، فیزیک، شیمی، پزشکی و... اشاره نمود.

تردیدی نیست که گزاره های دینی (قرآن و حدیث)، منبع اصلی دانش های اسلامی اند و دانشمندان مسلمان، با استناد به آن ها، اقدام به نظریه پردازی می کنند.

1- عباس پسندیده در سال 1348 در محلات به دنیا آمد. تحصیلات حوزوی خود را در آنجا آغاز کرد و سطوح عالی را در قم ادامه داد. وی در سال 1373 با ورود به مؤسسه علمی فرهنگی دارالحدیث به فعالیتهای حدیثی خود سامان بخشید و در دانشکدۀ علوم حدیث به اخذ مدرک دکتری مدرسی معارف اسلامی نایل آمد. استاد پسندیده از سال 81 در حوزه و دانشگاه به تدریس پرداخت. بیش از دهها کتاب و مقاله ره آورد پژوهشهای ایشان است. حجة الاسلام دکتر پسندیده هم اینک عضو هیئت علمی دانشکده علوم حدیث و مدیر واحد حدیث و علوم روانشناختی پژوهشکده علوم و معارف حدیث قم هستند.

دانش های اسلامی، اساساً متنْ محور بوده، بدون گزاره های دینی، وجود نخواهند داشت . امّا پرسش اساسی این است که: آیا میان گزاره های دینی و دانش های بشری، می تواند رابطه ای وجود داشته باشد؟ آیا متون دینی، در حوزۀ دانش های بشری هم سخنی برای گفتن دارند؟ آیا متون دینی در دانش های بشری تأثیر دارند؟ و آیا دانش های بشری نیز می توانند به نوعی در گزاره های دینی، تأثیرگذار باشند؟ این ها نمونه ای از پرسش هایی است که در این زمینه، وجود دارد و در این مجال، به طور خلاصه، به آن ها پرداخته می شود.

بر اساس یک دیدگاه، هیچ رابطه ای میان این دو، وجود ندارد و نمی تواند وجود داشته باشد؛ زیرا اوّلاً متون مقدّس در اموری غیر از اخلاق و فقه و کلام، چیزی ارائه نکرده اند. ثانیاً روش تحقیق این دو نیز با هم متفاوت است. روش تحقیق در دانش های بشری، روش «تجربی» است، در حالی که تحقیق در متون مقدّس، روش کتاب خانه ای و غیر تجربی است. ثالثاً هیچ یک از کتاب های مقدّس، ساختار کتاب های علمی _ پژوهشی را ندارند.

برای پاسخ به پرسش های، نخستْ باید چگونگی شکل گیری دانش های اسلامی را مرور کنیم تا مشخّص شود که آیا گزاره های دینی، می تواند در دانش بشری نقش داشته باشد یا نه؟ به نظر می رسد که برخی از شبهه ها در این باره، به ناآگاهی از چگونگی نقش گزاره های دینی در تولید دانش بر می گردد.