عدل الهی در روایات

از دانشجو انتظار می رود پس از مطالعه این درس، معنای عدل را با توجّه به روایات اهل بیت (علیهم السلام) دریابد و روایات مختلفی را که در آن ها سخن از عدل رفته است، تفسیر کند.

معنای عدل در روایات

بر اساس آنچه در درس های قبل مطرح گردید، روشن شد که عدل در لغت، مقابل ظلم و به معنای قرار دادن هر چیزی در جایگاه شایسته آن است. برقراری تساوی بین دو چیز، انصاف و اعطای حق به صاحبان حق نیز از معانی دیگر عدل است که همه این معانی به معنای اوّل _ یعنی وضع الشیء فی موضعه _ باز می گردد.

در قرآن کریم خداوند متعال مستقیماً به عدل توصیف نشده، ولی ظلم از او نفی شده و در ضمن آن عدالت خدای سبحان مورد تأکید قرار گرفته است.

در این درس، معنای عدل از نظر روایات اهل بیت (علیهم السلام) بحث و بررسی می شود تا روشن شود که مراد از توصیف خداوند متعال به عدل چیست؟ امّامان معصوم (علیهم السلام) خدای تعالی را به عدل متّصف و ظلم را از او نفی کرده اند. به عبارت دیگر در روایات معصومان (علیهم السلام) «عدل» درباره خداوند متعال به هر دو صورت اثباتی و سلبی به کار رفته است. حضرت امیرالمؤمنین (علیه السلام) در مورد خدای تعالی می فرماید :

الْعَدْلُ الَّذِی لَا یَجُورُ.(1) او عدلی است که ستم نمی کند.همان حضرت در معنای عدل می فرماید :الْعَدْلُ یَضَعُ الْأُمُورَ مَوَاضِعَهَا.(2)

عدل هر چیزی را در جایگاه آن قرار می دهد.

معنای ظلم در روایات

در این رابطه، امام صادق (علیه السلام) در تفسیر آیه (لا یَنالُ عَهْدِی آلظّالِمِ_ینَ): عهد من به ظالمان نمی رسد می فرماید :

عَنَی بِهِ أَنَّ الْإِمَامَهَ لَا تَصْلُحُ لِمَنْ قَدْ عَبَدَ صَنَماً أَوْ وَثَناً أَوْ أَشْرَکَ بِاللَّهِ طَرْفَهَ عَیْنٍ وَ إِنْ أَسْلَمَ بَعْدَ ذَلِکَ وَ الظُّلْمُ وَضْعُ الشَّیْءِ فِی غَیْرِ مَوْضِعِه.(3)

1- . کافی 8 / 105؛ مستدرک الوسائل 18 / 286؛ بحارالانوار 7 / 268.

2- . نهج البلاغه، حکمت 437؛ روضه الواعظین 2 / 466؛ بحارالانوار 72 / 350.

3- . الخصال 2 / 310؛ معانی الاخبار / 131؛ بحارالانوار 25 / 200.

مراد خدای تعالی آن است که کسی که بت پرستی کرده یا به اندازه چشم به هم زدن، به خدا شرک ورزیده است، صلاحیت مقام امامت را ندراد؛ اگر چه بعد از آن ایمان آورده باشد. و ظلم قرار دادن هر چیزی در غیر جایگاهش است.در این حدیث شریف، به دو مصداق ظلم اشاره شده است: یکی عبادت غیرخداوند و دیگری رسیدن ظالمان به مقام امّامت. عبادت و بندگی تنها به خداوند متعال اختصاص دارد و عبادت غیر او ظلم و ستم در حقّ اوست. پس کسی

که در مقابل غیر خداوند متعال سر فرود آورد و برای او خضوع کند، بندگی و خضوع را _ که تنها حقّ خداوند متعال است _ در غیر جایگاه خودش قرار داده و در حق خدا ظلم کرده است.

امّامت نیز مقامی والا و ارزشمند است و اعطای آن به کسی که برای غیر خدا بندگی کرده، ظلم در حقّ کسی است که در همه حال، خدا را بندگی کرده و هیچ گاه از غیر خدا اطاعت نکرده است. به علاوه، اعطای مقام امّامت به ظالم و کسی که برای غیر خدا بندگی کرده، در حقیقت، ظلم به مقام و منزلت والای امّامت نیز تلقّی می شود. این هر دو خارج کردن مقام امّامت از جایگاه شایسته آن است. پس بر پایه این روایت نیز ظلم به معنای قرار دادن هر چیزی در غیر جایگاهش و در مقابل آن عدل به معنای قرار دادن هر چیزی در جایگاه آن است.

در حدیثی دیگر، امام صادق (علیه السلام) نقل می کند که عیسی بن مریم در خطبه ای به بنی اسرائیل گفت :

یَا بَنِی إِسْرَائِیلَ لَا تُحَدِّثُوا الْجُهَّالَ بِالْحِکْمَهِ فَتَظْلِمُوهَا وَ لَا تَمْنَعُوهَا أَهْلَهَا فَتَظْلِمُوهُمْ.(1)

ای بنی اسرائیل، حکمت را به جاهلان ندهید که در حق آن ستم می کنید و آن را از اهلش دریغ نکنید که در حقّ آنان ظلم می کنید.

مرحوم ملاصالح مازندرانی در ذیل این حدیث شریف تصریح می کند که ظلم به معنای قرار دادن شیء در غیر جایگاهش است و سپس اعطای حکمت به جاهلان را به مانند انداختن گوهری گرانبها در گردن خوک و بلکه زشت تر از آن می شمارد و آن را ظلم به حکمت می داند.(2)

1- . کافی 1 / 42؛ امالی صدوق / 421؛ بحارالانوار 2 / 66.

2- . شرح اصول کافی 2 / 119.