معنای لغوی آسمان

معادل واژه «آسمان» در عربی «سماء» است به معنی «آنچه در بالا جای دارد، سقف یا سایبان». [۱ از ریشه سُمُوّ، سُمی و یا سَمو گرفته شده است [۲] و در لغت به معنای «فوق و بالای هر چیزی»[۳] ‌، «رفعت و بلندی»[۴] و «چیزی بالای چیز دیگر و محیط بر آن»[۵] می‌باشد.

آسمان در ادبیات فارسی

در ادبیات فارسی گردی و گردندگی آسمان موضوع تشبیهات و مجازات گوناگون شده است. از نظر گردی آن را به گنبد دوار و خیمه یا چادر کبود یا نیلگون مانند کرده‌اند.

۲ - بررسی واژه سماء

برابر عربی آسمان، «سماء» است.

- ریشه سماء

ریشه سماء را سُمُوّ، سُمْی و سَمْو به معنای علوّ گفته‌اند. [۶] [۷]

مصطفوی، سماء را معرّب شِمَیا در آرامی، سریانی و عبری می‌داند. [۸]

- مذکر یا مؤنث بودن سماء
به گفته ابن‌اثیر [۹] و راغب، [۱۰] سماء مؤنث است و گاهی مذکّر به کار می‌رود؛ امّا جوهری [۱۱] آن را هم مؤنث و هم مذکّر می‌داند. در قرآن، افعال و ضمایرِ سماء، جز در آیه «السَّماءُ مُنفَطِرٌبه»[۱۲] مؤنث آمده. ابن‌منظور، سماء در مقابل ارض را مؤنث و‌ سماء به معنای سقف را مذکّر دانسته است.

- جمع سماء

جمع سماء را اَسمیه، سماوات، سُمِیّ و سماء گفته‌اند. [۱۳] به نظر راغب [۱۴] و مصطفوی، [۱۵] سماء برای جمع و مفرد هر دو به کار می‌رود؛ چنان‌که در آیه ۲۹ سوره بقره [۱۶] (ثُمَّ استوی إلی السَّماء فَسَوّهُنَّ سَبعَ سَموت) برای آن، ضمیر جمع «هُنَّ» به کار رفته است؛ البتّه برخی آن را مفرد دانسته و گفته‌اند: ضمیر هُنّ در این آیه به مناسبت «سَبعَ سَماوات» جمع آمده [۱۷] و جهت آن‌که سماء، به صورت مذکّر و مؤنث، جمع و مفرد به کار می‌رود، اسم جنس بودن آن است. [۱۸]

- معنای سماء

سماء به معنای چیزی بالای چیز دیگر و محیط بر آن است [۱۹] و این معنا، در همه مواردِ به کار رفته، جاری است؛ از این رو به باران

[۲۰] ، گیاه (زیرا از باران که سماء است می‌روید یا چون از زمین بلندتر است)، [۲۱] سقف خانه و پشت اسب نیز سماء می‌گویند. [۲۲]

- استعمالات قرآنیدر قرآن کریم آسمان گاه به صورت مفرد (سماء) [۲۳] [۲۴] [۲۵] و گاه به صورت جمع (سموات) [۲۶] [۲۷] [۲۸] و گاه «هفت آسمان» (سبع سموات) [۲۹] [۳۰] [۳۱] آمده است.

- تناسب آسمان با زمین

و در بسیاری از موارد همراه با زمین (ارض) یاد شده است. در جاهایی از قرآن مجید آمده است که آفرینش آسمان‌ها و زمین و آنچه میان آن‌هاست، در ۶ روز انجام گرفته است. [۳۲] [۳۳] [۳۴] [۳۵] [۳۶] در جای دیگر [۳۷] آمده است که خداوند هفت آسمان را (بی ذکر زمین) در ۲ روز آفرید. پروردگار آن را همچون بنایی بر پا داشت بی‌آنکه آن را ستونی باشد. [۳۸] [۳۹] گاه آسمان به‌سان سقفی محفوظ (سقفاً محفوظاً) به شمار آمده است [۴۰] [۴۱] که آن را شکافی نیست، [۴۲] اما در پایان جهان شکافته می‌گردد (اِنْشَقَّت، فیرِجشتْ، فُتِحَتْ، اِنْفطَرَتْ) [۴۳] [۴۴] [۴۵] [۴۶]

[۴۷] یا برکنده می‌شود (کُشِطَتْ) [۴۸]

- توصیف آسمان

گاه از آسمان به «سبع سموات طباق» تعبیر شده [۴۹] [۵۰] و گاه از آفرینش برج‌هایی در آسمان سخن رفته [۵۱] [۵۲] [۵۳] و گفته شده که خورشید و ماه و ستارگان به‌سان چراغ‌های آسمانِ دنیا (سِراج، مصابیح) [۵۴] [۵۵] [۵۶] یا آرایش‌های آن (زینه) [۵۷] هستند. در جایی [۵۸] آفرینش آسمان‌ها از دود (دُخان) به شمار آمده است. در جای دیگر از قرآن کریم آمده است که آسمان و زمین نخست یکپارچه (رَتق) بودند و سپس خداوند آن‌ها را از یکدیگر جدا ساخت. [۵۹]

- آسمان به معنی ملکوت

در پاره‌ای از آیات قرآن، آسمان به معنای عالم معنا و ملکوت به کار رفته است: «خداوند کارهای جهان را از آسمان تدبیر می‌کند» [۶۰]

و نیز: «درهای آسمان به روی کسانی که از روی گردنکشی آیات خدا را دروغ بخوانند، باز نمی‌شود». [۶۱]

- آفرینش آسمان‌ها

پاره‌ای از مفسران در توضیح آیات مربوط به چگونگی آفرینش آسمان‌ها مطالب کوتاه و بلندی آورده‌اند:

- سخن مفسران متقدم

آسمان همچون زمین یک پاره بود و سپس خداوند آن را ۷ بخش گردانید. [۶۲] در تفسیر این مطلب که آسمان از دود آفریده شده است، آورده‌اند که خداوند نخست نوری را آفرید و از آن جوهر سبزی را خلق کرد و آن جوهر از هیبت پروردگار آب گشت و خداوند باد را بیافرید و آن آب را بر پشت باد نگاه داشت و از آن، عرش عظیم را آفرید و بر آب نهاد. آنگاه از آب، آتش را پدید آورد تا آب برجوشید و از بخار آن آسمان را آفرید. [۶۳] [۶۴] [۶۵] [۶۶] [۶۷]

- جنس آسمان‌ها
همچنین، برخی از مفسران برای هریک از آسمان‌ها جنسی و رنگی و نامی قائل شده‌اند: آسمان نخست یعنی آسمان دنیا موجی دوردست (موجٌ مکفوف)، آسمان دوم از سنگ، آسمان سوم از آهن، آسمان چهارم از مس، آسمان پنجم از سیم (فِضّه) آسمان ششم از زر (طلا) و آسمان هفتم از یاقوت است. [۶۸] [۶۹] [۷۰] به روایتی دیگر، آسمان دوم به رنگ مس و نام آن قدوم (به روایتی قیدوم)، آسمان سوم سیاه به رنگ شَبَقْ و نام آن ماعون، آسمان چهارم سپید مانند سیم و نام آن از یلون، آسمان پنجم به رنگ زر و نام آن حیقوم، آسمان ششم سرخ مانند یاقوت و نام آن عرش و آسمان هفتم سبز مانند زمرد و نام آن عالیه است. [۷۱] [۷۲] در روایت اخیر از آسمان اول سخنی نرفته است.

- زمان آفرینش

در پاره‌ای از تفاسیر به نقل از پیامبر اسلام (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) روایت شده است که خداوند آسمان را در روزهای پنجشنبه و آدینه آفرید و روز شنبه را ویژه آفرینش فرشتگان گردانید. [۷۳] [۷۴] همچنین گفته شده که هر روزی از روزهای ششگانه آفرینش آسمان و زمین برابر با ۰۰۰‘۱ سال بوده است. [۷۵] [۷۶]

- سخن مفسران متأخر
مفسران متأخر و معاصر، بسیاری از آنچه را که مفسران قدیم در تفسیر «آسمان» آورده‌اند و نمونه‌هایی از آن در اینجا یاد شد، مردود دانسته‌اند.

- المنار

رشیدرضا در تفسیر آیه ۵۳ از سوره اعراف می‌نویسد: روایاتی که در آن گفته شده، آسمان و زمین در روزهای جمعه و پنجشنبه و فرشتگان در روز شنبه آفریده شده‌اند از «اسرائیلیات» است و پذیرفته ما نیست. این زمان‌بندی‌ها با حرکت زمین به دور خود معنی پیدا می‌کند. پس چگونه می‌توان پیش از آفرینش زمین از روزهای هفته سخن گفت؟ به عقیده رشیدرضا مقصود از روزهای آفرینش، دوره‌ها و مراحل مختلف خلقت است.
همچنین وی می‌گوید: این سخن قرآن که آسمان از دود آفریده شده است، باید در پرتو دانش‌های نوین به گونه‌ای دیگر فهمیده شود. چنین می‌نماید که مقصود از دود (دخان) همان «ماده سحابی» است که منظومه شمسی از آن آفریده شده است (فرضیه لاپلاس[۷۷] [۷۸]

- المیزان

علامه طباطبایی نیز در تفسیر آیات ۹ تا ۱۲ سوره فصلت طرفدار همین نظر است که آیات مربوط به آفرینش آسمان‌ها و زمین و روزهای خلقت را باید در پرتو دانش‌های نوین فهمید. وی می‌گوید: شیوه مفسران گذشته مربوط می‌شد به تصویری که هیئت بطلمیوسی از جهان به دست می‌داد. ما امروز می‌دانیم که آن تصورات نادرست بوده است. [۷۹]

طباطبایی معتقد است که از مجموع آیات مربوط به آفرینش آسمان‌ها و موارد استعمال کلمه «سماء» در قرآن ۴ مطلب در معنای آسمان‌های هفتگانه به دست می‌آید: نخست اینکه «آسمان دنیا» که یکی از آسمان‌های هفتگانه است عبارت است از همه جهان ثوابت و سیارات؛ دوم این‌که همه آسمان‌های هفتگانه «مخلوقات جسمانی» هستند؛ سوم این‌که آسمان‌های هفتگانه (به استثنای آسمان دنیا) عواملی هستند غیر از کرات آسمانی و تفسیرهایی که بر پایه تطبیق آسمان‌های هفتگانه که مخلوقات جسمانی‌اند، دارای «ملکوت» هستند و به موازات هفت آسمان، هفت «ملکوت آسمان» وجود دارد.
رابطه ملکوت آسمان‌ها با آسمان‌ها رابطه باطن با ظاهر است. فرود آمدن فرشتگان از آسمان و بالا رفتن آن‌ها به آن. فرود آمدن چیزها و روزی‌ها از آسمان و سخن از این‌که درهای آسمان به روی کافران باز نمی‌شود و مطالبی دیگر از این قبیل که در آیات و روایات آمده، همه مربوط است به ملکوت آسمان‌ها، نه آسمان‌های جسمانی. [۸۰]

در این میان گفته دیگری برای تفسیر هفت آسمان هست و آن این‌که عدد هفت در این آیات برای بیان کثرت است و واقعاً «هفت» منظور نیست. دارندگان این نظر می‌گویند رومیان و یونانیان نیز عدد هفت را برای القای جمع نامعیّن به کار می‌برده‌اند. [۸۱]

- فخررازی

برخی دیگر از مفسران، چون امام فخررازی، منظور از هفت آسمان را هفت کره قمر، عطارد، زهره، شمس، مریخ، مشتری و زحل دانسته‌اند. [۸۲]

- مآخذ دیگر

در برخی از مآخذ اسلامی آمده است که بهشت در آسمان جای دارد و روان‌های مؤمنان پس از مرگ به آسمان‌ها صعود می‌کند. [۸۳]

در دیگر آثار دانشمندان اسلامی، آسمان، همان فلک یا کره بزرگی است که بر ۲ قطبِ ثابت که در شمال و جنوب جای دارد، از مشرق به مغرب حرکت می‌کند و همه ستارگان، بر این کوه، ثابت شده‌اند. اینان قائل به هشت فلک (و گاهی نه فلک) هستند که مانند لایه‌های پیاز برهم پیچیده‌اند.

نزدیکترین فلک‌ها به زمین فلک ماه است که خود کوچکترین افلاک است. فلک دوم از آنِ عطارد، فلک سوم از آنِ زهره، فلک چهارم از آنِ مشتری و فلک هفتم از آنِ زحل است. بر فراز همه، فلکی برای ثوابت است و بر بالای همه این فلک‌ها فلک‌الأفلاک جای دارد. اینان آسمان را دارای شکل کروی و حرکت مستدیر دانسته‌اند. [۸۴]