آسمان معنوی

مادی بودن آسمان‌های هفت‌گانه دلیل آن نیست كه «سماء» در قرآن، همه جا به معنای آسمان مادی به‌كار رفته است؛ ممكن است در برخی آیات، علو در مرتبه وجود و مرتبه عالی، منظور باشد؛ ازجمله در این آیات:

1. وَفِی السَّماءِ رِزْقُكُمْ وَما تُوعَدُون (ذاریات:22)؛ «روزی‌ شما و آنچه به شما وعده داده می‌شود [بهشت]، در آسمان است».

اگر كسی در تفسیر این آیه بگوید منظور از آسمان، همین آسمان مادی است؛ چون «آب» كه حیات و زندگی همه گیاهان و حیوانات در گرو آن است، از همین آسمان نازل می‌شود، و غذای انسان هم از نباتات و حیوانات است، پس می‌توان گفت منشأ رزق در آسمان است، سخنی سازگار با حقیقت نگفته است؛ زیرا می‌دانیم كه «روزی» در آسمان نیست و روشن‌تر این بود كه می‌فرمود: «وَفِی الاَرضِ رِزْقُكُمْ»؛ چراكه درحقیقت «روزی» آدمی در زمین است؛ پس این احتمال مستلزم نوعی مجازگویی است که قرینه‌ای بر آن نیست.

بنابراین در این آیه، دست‌كم احتمالِ راجح و پسندیده‌تر این است كه بگوییم سماء به معنای عالمِ فوقِ ماده است و برحسب آنچه از ظاهر برخی آیات دیگر برمی‌آید، هرچه در این عالم مادی وجود دارد، از آن عالم فوق ماده نازل می‌شود: وَإِنْ مِنْ شَیْءٍ إِلاّ عِنْدَنا خَزائِنُه (حجر:21)؛ «و هیچ‌چیزی نیست مگر آنكه گنجینه‌هاى

1. فَقَضاهُنَّ سَبْعَ سَماوات.

آن نزد ماست». همه‌چیز در آنجاست و از آنجا به عالم ماده نزول می‌كند. با توجه به این آیه، روزی انسان هم باید از عالم دیگر و از نزد خدا‌ نازل شود.

پس به‌احتمال قوی، سماء در این آیه به معنای آسمان معنوی است كه البته با مباحث عقلی نیز سازگار است. عالم ماده مرتبه‌ای نازل‌تر از مجردات است و هستی آن، و ازجمله رزق انسان هم، باید از آن مرتبه بالاتر وجودی نازل شود. مسئله «بودن بهشت در آسمان» نیز از همین مقوله است. یعنی ظاهراً چنین نیست كه بهشت در یكی از كرات آسمانی باشد؛ گرچه برخی چنین پنداشته‌اند؛(1) زیرا در قیامت، همه این عوالم دگرگون می‌شود: یَوْمَ تُبَدَّلُ الأَرْضُ غَیْرَ الأَرْضِ وَالسَّمَاوَات (ابراهیم:48)؛ «روزی که این زمین به زمین دیگر و آسمان‌ها [به آسمان‌های دیگر] مبدل شوند». وَالسَّماوَاتُ مَطْوِیَّاتٌ بِیَمِینِه (زمر:67)؛ «و [در روز قیامت] آسمان‌ها درهم‌پیچیده به دست اوست». حقیقت بهشت، الآن هم در عالم دیگر موجود است و در روز قیامت مجسم خواهد شد و مردم خود را در آن عالم خواهند یافت.

2. إِنَّ الَّذِینَ كَذَّبُوا بِآیاتِنا وَاسْتَكْبَرُوا عَنْها لا تُفَتَّحُ لَهُمْ أبْوابُ السَّماءِ وَلا یَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ حَتّی یَلِجَ الْجَمَلُ فِی سَمِّ الْخِیاطِ وَكَذلِكَ نَجْزِی الْمُجْرِمِین (اعراف:40)؛ «همانا كسانی كه آیات ما را دروغ شمردند و از آنها سرپیچی كردند، درهای آسمان به رویشان گشوده نخواهد شد و به بهشت درنخواهند آمد، مگر آنكه شتر در سوراخ سوزن درآید(2) [كه امری ناشدنى است]، و گناهكاران را چنین كیفر مى‌دهیم».

1. نویسنده کتاب راه طی‌شده چنین پنداری از بهشت دارد. او بهشت را این‌جهانی و جایگاهش را یکی از کرات آسمانی می‌داند (ر.ک: مهدی بازرگان، راه طی‌شده)

2. برخی حَتّی یَلِجَ الْجَمَلُ فِی سَمِّ الْخِیاط را به گذشتن طناب ضخیم بادبان کشتی از سوراخ سوزن ترجمه کرده‌اند (ر.ک: ترجمه‌های فارسی قرآنِ ابوالقاسم پاینده، محمود اشرفی تبریزی، محمد خواجوی، محمود یاسری و عباس مصباح‌زاده؛ نیز در برخی تفاسیر فارسی مانند حجة التفاسیر، نوشته سیدعبدالحجت بلاغی، تفسیر آسان نوشته محمدجواد نجفی خمینی و احسن الحدیث نوشته سیدعلی‌اکبر قرشی و ترجمه تفسیر المیزان سیدمحمدباقر موسوی همدانی به همین صورت ترجمه شده است.

آیا آسمان مادی، درهایی دارد و مؤمنان از آنها وارد آسمان می‌شوند؛ اما این درها به روی كفار گشوده نمی‌شود؟ از آیه برمی‌آید كه کسانی می‌توانند وارد بهشت شوند که درهای آسمان را به رویشان بگشایند. این مؤید آن است كه بهشت در آسمان است و آسمانی كه بهشت در آن قرار دارد، عالمی فوق این عالم است، و در آن آسمان، به روی كفار باز نمی‌شود.(1)

3. إِذْ قالَ الْحَوارِیُّونَ یا عِیسَی ابن ‌مَرْیَمَ هَلْ یَسْتَطِیعُ رَبُّكَ أنْ یُنَزِّلَ عَلَیْنا مائِدَةً مِنَ السَّماء (مائده:112)؛ «هنگامی كه حواریون گفتند: ای عیسی؛ آیا خدای تو می‌تواند مائده‌ای برای ما از آسمان فروفرستد؟» حضرت عیسی در حق حواریون چنین دعا كرد: اللّهُمَّ رَبَّنا أنْزِلْ عَلَیْنا مائِدَةً مِنَ السَّماءِ تَكُونُ لَنا عِیداً لأَوَّلِنا وَآخِرِنا (مائده:114)؛ «ای خداوندگار ما؛ بر ما مائده‌ای از آسمان فروفرست تا ما را، پیشینیان و پسینیان ما را، عیدى باشد».

آیا این مائده از آسمان جسمانی نازل شد یا از عالم مجردات؟ بعید به‌نظر می‌رسد كه این مائده در یكی از كرات آسمانی بوده و از آنجا فروآمده باشد. این مائده می‌تواند مصداقی‌ از رزق آسمانی مذکور در آیه وَفِی السَّماءِ رِزْقُكُم باشد که از عالم مافوق ماده نازل می‌شود.

4. یُدَبِّرُ الأَمْرَ مِنَ السَّماءِ إِلَی الأَرْضِ ثُمَّ یَعْرُجُ إِلَیْهِ فِی یَوْمٍ كانَ مِقْدارُهُ ألْفَ سَنَةٍ مِمّا تَعُدُّون (سجده:5)؛ «[خداوند] امر [عالم] را از آسمان به‌طرف زمین تدبیر می‌فرماید و سپس این امر بدو فرابازمی‌گردد، در روزی كه مقدارش هزار سال از سال‌هایی است که شما می‌شمرید».

1. ما اكنون به این مطلب كه آن آسمان یا بهشت چگونه است، نمی‌پردازیم؛ ولی معتقدیم كه معاد، جسمانی است و همان‌طور كه روزی ما جسمانی است و از آن عالم نازل می‌شود، اشكالی ندارد كه بهشت هم مادی و جسمانی باشد و در روز قیامت از عالم غیرمادی نازل شود؛ البته نزول آن، مكانی نیست؛ چنان‌كه نزول روزی هم مكانی نیست. (م)

تعبیر «اِلَی الأرْضِ» نشان آن است ‌كه در تدبیر، معنای نزول نیز تضمین(1) شده است؛ زیرا تدبیر با «اِلی» متعدی نمی‌شود؛ و سپس می‌فرماید: همین «امر»، دوباره به‌سوی «او» فرامی‌رود. ظاهراً ضمیر «اِلَیْهِ» به خداوند برمی‌گردد، نه به آسمان.(2)

در این آیه نیز پیداست كه سماء، در عالم مجردات است؛ زیرا خدا كه در آسمان مادی نیست؛ خدا در همه جا حضور دارد؛ پس می‌توان گفت منظور از سماء در این آیه، سماء جسمانی نیست؛ بلكه همان عالم مجردی است كه خزاین همه‌چیز در آنجاست.(3)