آسمان مادی

آنچه می‌توانیم برحسب فهم خود، از قرآن استظهار كنیم این است كه سماوات سبع، مادی است. ما نفی نمی‌كنیم كه سماء به معنای غیرمادی هم به‌كار رفته باشد، ولی این سماواتی كه در كنار «ارض» به‌كار رفته و هفت‌گانه است، مادی است.

اكنون در مقام استدلال، به بررسی یكی از آیات قرآن می‌پردازیم. در سوره فصلت آیات 11 و 12 آمده است: ثُمَّ اسْتَوی إِلَی السَّماءِ وَهِیَ دُخانٌ فَقالَ لَها وَلِلأَرْضِ ائْتِیا طَوْعاً أوْ كَرْهاً قالَتا أتَیْنا طائِعِین * فَقَضاهُنَّ سَبْعَ سَماواتٍ... ؛ «سپس به تدبیر آسمان پرداخت،(1) درحالی‌كه آسمان دود بود(2) و به آسمان و زمین فرمود: از روی رغبت یا با کراهت بیایید. آن دو گفتند: ما با رغبت آمدیم.(3) پس آنها را (كه به‌صورت دود بودند) هفت آسمان کرد».

از ظاهر آیه برمی‌آید آنچه بعدها آسمان‌های هفت‌گانه شد، در آغاز به‌صورت موجودی واحد و از سنخ دخان (دود) یا به تعبیر امروزی گاز بوده است و خداوند آن را به‌صورت هفت موجود درآورد و هفت آسمان پدیدار شد.

در اینجا اگر كسی احتمال بدهد كه این دود (یا گاز)، مادی نیست، شایسته است

1. «اِسْتَواء» در لغت به معنای برابر شدن، معتدل شدن، و استقرار یافتن است و وقتی با «على» متعدى شود، معناى استیلا و استقرار یافتن و برقرار شدن می‌دهد، مانند الرَّحْمنُ عَلَی الْعَرْشِ اسْتَوی؛ «خدا بر تخت حكومت و تدبیر استقرار یافت» که كنایه از تدبیر و اداره امور عالم است؛ اما هنگامی که با «الى» متعدى شود به معنای بالذات یا به تدبیر منتهی به چیزی شدن است. (اسماعیل‌بن‌حماد جوهری، الصحاح، ماده سوی) یا به معنای توجه و قصد و رو كردن به چیزی است (المعجم الوسیط). در اینجا مقصود، حاکمیت سلطه و تدبیر الهی بر آسمان است.

2. «واو» در فراز «وَ هِی دُخان»، ظاهراً واو حالیه است و معنای جمله چنین است: «درحالی‌كه آسمان دود (یا به تعبیر امروزی «گاز») بود». (م)

3. اینكه منظور از این مكالمه چیست و آیا واقعاً كلامی در بین بوده است و آسمان و زمین شنیده‌اند، یا این تعبیر كنایه از انقیاد مخلوق در برابر خالق است، اینك مسئله بحث ما نیست و دخالتی در بحث فعلی ندارد. (م)

ذهن خود را متهم كند. دخان، همین دود مادی است و تعبیر «هفت آسمان قرار دادن»(1) یا «هفت آسمان شدن»، تعبیری است كه در مادیات به‌كار می‌رود و با مجردات مناسبتی ندارد. پس، از این آیه برمی‌آید كه سماوات هفت‌گانه مادی هستند.