آداب و شیوه‌های شکلی بیان
اولین آداب سخن گفتن آن است که شخص کلام خویش را با عناوینی آغاز کند که احترام و تکریم شنونده در آن بروز و ظهور کند. آغاز کلام با سلام و بسم‌الله و یاد کرد خداوند تاثیر بسزایی در روحیه مخاطب به جا می‌گذارد. شنونده از همان آغاز رابطه صمیمانه و سالمی را با گوینده احساس می‌کند و به‌کارگیری نام سلام و سلامتی این بشارت را به وی می‌دهد که گوینده از مقاصد پلید و زشت به دور می‌باشد و هدف وی از سخن گفتن، برقراری ارتباطی سالم و منطقی است.
از آیه ۶۹ سوره هود و ۵۱ و ۵۲ سوره حجر و ۲۴ و ۲۵ سوره ذاریات بر می‌آید که آغاز سخن با سلام، ترس و هراس را از دل شنونده می‌زداید و او را در فضای احساسی و عاطفی مطلوب و مناسبی قرار می‌دهد تا نسبت به محتوای سخن واکنش منفی نشان ندهد و یا از همان آغاز موضع‌گیری منفی و پیش‌داوری نادرست نداشته باشد.
رعایت عفت کلام و به‌کارگیری واژگان مناسب و عامه‌پسند می‌تواند زمینه شنیدن سخن در مخاطب را برانگیزد؛ از این رو دوری از کلمات زشت و چاله‌میدانی می‌تواند فضای مناسبی را برای شنیدن سخن فراهم آورد. (بقره آیه ۱۸۷ و ۱۹۷ و ۲۲۲)
نرمی در سخن گفتن و ملایمت داشتن از دیگر آداب شکلی است که در آیه ۱۵۹ سوره آل عمران و ۲۸ سوره اسراء و ۴۴ سوره طه بدان توجه داده شده است؛ زیرا هرگونه درشت‌گویی و فریاد زدن می‌تواند شنونده را در موضع تقابل و واکنش شدید قرار دهد. قرآن با ‌اشاره به بیزاری آدمی از فریادهای خران، از گوینده خواسته است که نرمی در سخن گفتن را مراعات نموده از داد و فریاد در هنگام سخن گفتن پرهیز کند. (لقمان آیه ۱۹ و حجرات آیه ۴)
همان گونه که فریاد زدن و سخن گفتن با صدای بلند، زشت و نابهنجار و به دور از آداب سخن گفتن معرفی شده است، سخن گفتن به صورت نجوا و زمزمه‌ای که به سختی شنیده می‌شود نیز امری نادرست و ناپسند است؛ زیرا کلام و سخن می‌بایست به گونه‌ای ادا شود که شنونده به سادگی همه محتوا را بشنود و برای شنیدن آن در رنج قرار نگیرد.
برخی از انسان‌ها به سبب حضور در محیط‌های دارای آلودگی صوتی، ناچار می‌شوند تا صدای خویش را بلند کنند تا شنونده از مطالب و خواسته‌هایشان آگاه شود. این در حالی است که در برخی دیگر از محیط‌ها به سبب آرامش و سکون خاص، نیازی نیست که صدا را بلند کرد بلکه به زمزمه‌ای نیز کلام به رسایی شنیده می‌شود.
در تحقیقات و پژوهش‌های میدانی روی پرندگان معلوم شده است که آلودگی صوتی می‌تواند در شیوه خوانندگی و ادا و آهنگ صوت آنها تاثیر شگرف به جا گذارد. این مسئله در انسان به شکلی واضح‌تر و معلوم و ثابت شده است.
از آنجا که شرایط زیستی می‌تواند در شیوه‌های بیانی شخص تاثیرگذار باشد، توجه به مراعات آهنگ صدا مورد تاکید قرآن قرار گرفته است. لذا آهنگ سخن می‌بایست با توجه شرایط محیطی تنظیم شود.
قرآن برای تبیین این مسئله از مردمان خواسته تا در سخن گفتن در هر حال اعتدال را مراعات کنند. مراعات اعتدال در هر کاری پسندیده است که از جمله آن سخن گفتن حتی با خداست. از این رو در آیه ۱۱۰ سوره اسرا خواستار اعتدال در مناجات می‌شود و در آیه ۱۴۸ سوره نساء پرخاشگری و فریاد در سخن گفتن را ناپسند می‌شمارد و در آیه ۱۹ لقمان از زبان پدر به پسر سفارش می‌کند که شیوه اعتدال را در پیش گیرد و مراعات آهنگ صوت را بکند.
آسان بودن سخن از دیگر ویژگی‌های شیوایی و روانی سخن است که در آیه ۹۷ سوره مریم و ۵۸ سوره دخان بر آن تاکید می‌شود. پرهیز از مغلق‌گویی و پیچیده‌نویسی امری است که در سخن گفتن می‌بایست مورد توجه قرار گیرد. شیوایی کلام موجب انتقال سریع و آسان مطلب به شنونده و پندپذیری وی شود، چنانکه در آیه ۱۰ سوره رعد و ۷ طه و آیات دیگر بر شیوه آشکارسازی تاکید می‌کند تا شنونده به طور آسان و شفاف به محتوا دست یابد. از این رو که آشکارسازی و شفاف نمودن مطالب نیز به عنوان شیوه‌ای در شیوایی و شکل ظاهری سخن مورد
توجه است.
یکی دیگر از شیوه‌های سخن، بیان نیکو است. قرآن از این مسئله به «احسن» (زیباترین شکل سخن) تعبیر کرده و خواهان سخن نیک شده است چنانکه خود این‌گونه است؛ زیرا سخن نیک گفتن، خود عامل مصونیت شخص از افتادن در دام شیطان است. بسیاری از مردم، به سبب عدم رعایت این عنصر اساسی سخن گفتن در دام شیطان می‌افتند. اما اگر نیکو سخن گویند فرصتی برای وسوسه‌های شیطان و ایجاد سوءتفاهم نمی‌ماند.(اسراء آیه ۵۳)
همین آیه انتخاب بهترین گفتار در برخورد با مشرکان و کافران را به مومنان توصیه می‌کند؛ زیرا انتخاب بهترین گفتار می‌تواند واکنش‌های منفی آنان را کاهش دهد یا از میان بردارد و زمینه‌ای برای فهم و تفکر در اندیشه و محتوای بلند اسلام شده و آنان را به سوی حق بکشاند. آیه ۳۳ سوره فصلت نیز در بیان شیوه دعوت مردم به محتوای بلند قرآن و اسلام از مومنان می‌خواهد تا از کلام نیک بهره‌ گیرند و از زشتی‌گویی پرهیز کنند.
برخی از مردم به گونه‌ای تلخ و زننده سخن می‌گویند و موجبات حزن و اندوه دیگران را فراهم می‌آورند، چنین شیوه بیانی نیز می‌تواند مضر و آسیب‌زا برای ایجاد ارتباط باشد. از این رو گفته‌اند که حتی محتوای تلخی را می‌بایست به زبانی شیوا و شیرین گفت؛‌ چنانکه داروی تلخی را با لعابی از شیرینی به خورد کودکان می‌دهند تا دست‌کم شیرینی شکل، از تلخی محتوایش بکاهد. خداوند در آیه ۲۳ و ۲۴ سوره حج و نیز ۲۴ سوره ابراهیم به سخن طیب و پاک ‌اشاره می‌کند. سخن طیب به سخنی گفته می‌شود که دارای ظاهر و شکلی خوش و زیبا و از نظر محتوا راست و حق باشد.
پرهیز از کلمات دو پهلو، که موجبات تمسخر و استهزا می‌شود از دیگر شیوه‌هایی است که در حوزه ادب سخن گفتن در آیه ۴۶ سوره نساء مطرح شده است. بسیاری از مردم به علت شیوه به کارگیری کلمات دو پهلو، خواسته و ناخواسته گرفتار مشکلات از جمله سوءتفاهمات می‌شوند. این گونه است که درگیری‌های خانوادگی و خویشاوندی و مانند آن در بسیاری از مواقع به سبب ایجاد سوءتفاهمی است که از به‌کارگیری کلمات و واژگان پدید می‌آید. البته برخی از بیماردلان به تعمد از این کلمات بهره می‌گیرند و جامعه را در بحران اخلاقی و حتی سیاسی قرار می‌دهند و هر گاه به هدف خویش رسیدند آن را برخاسته از تفسیر نادرست و سوءتفاهم بر می‌شمارند.
به هر حال برای تاثیرگذاری کلام در شنونده، هر گوینده‌ای می‌بایست فصاحت و بلاغت را رعایت کرده و از آرایه‌های ادبی سود برد. آراستگی سخن (انعام ۱۱۲ و ۱۱۳) در کنار استدلالی و برهانی بودن آن (نحل آیه ۱۵)، استواری (ابراهیم آیه ۴۷)، امانتداری و رعایت آن در نقل قول‌ها (اعراف آیه ۶۵ و ۶۸ و شعراء آیات ۱۰۶ و ۱۰۷ ) و از سر خیرخواهی گفتن (اعراف ایه ۵۹ و ۶۰) بخشی دیگر از شیوه‌های بیانی مدنظر قرآن برای ارسال پیامی سازنده و تاثیرگذار در مخاطب است.