تحلیل محتوای کتاب درسی یک روش تحقیق کیفی است که برای شناسایی مقوله‌های زیربنایی متن کتاب‌ها مورد استفاده قرار می‌گیرد. یکی از روش­‌های پژوهشی که برای کتاب‌­های درسی به کار می‌‌رود، تحلیل محتوا است. این امر می‌تواند به روشن شدن مسئله کمک کند. نقاط قوت و ضعف احتمالی کتاب‌های درسی را برای اصلاح و تغییر احتمالی محتوا، متناسب با اهداف تعیین شده و اصول علمی پیشنهاد کرده و همچنین شیوۀ درست طراحی را در اختیار مدیران و برنامه ریزان و مؤلفان کتاب‌های درسی قرار دهد.

برای تحلیل محتوای کتاب درسی می‌توان از روش ویلیام رومی استفاده کرد. همچنین آشنایی با کاربرد انتروپی شانون در تحلیل محتوا نیز می‌تواند مفید باشد. در این مقاله روش تحلیل محتوای کتاب درسی تشریخ شده است. در انتها و قسمت نتیجه­ گیری، نتایج این مطالعه و این­که چگونه تحلیل محتوا می‌تواند در طراحی هر چه بهتر و مؤثرتر کتاب­‌های درسی نقش داشته باشد را به صورت موردی و در قالب پیشنهاداتی ارائه داده­ ایم. از جمله آنکه درج تصاویر یکی از موثرترین ابزار اثرگذاری در فرآیند طراحی و تولید کتب درسی می‌باشد.

اهمیت تحلیل محتوای کتاب درسی

نظام آموزشی فعلی کشور، یک نظام متمرکز و برنامه درسی آن منحصر به کتاب درسی است که در کل کشور استفاده می‌شود. این در حالی است که با توجه به وسعت کشور، تنوع و تعدد اقوام و مشکلات ناشی از آن، رشد سریع علوم و فناوری، تغییر سریع در هنجارها و ارزش‌های اجتماعی، ضرورت دارد که کتاب‌های درسی با دقت کافی و در حد امکان، عاری از هر عیب و نقص مطابق با اهداف تعیین شده و اصول علمی تالیف شوند.

چگونگی تنظیم محتوای کتب درسی عامل مهمی در تعیین چگونگی یادگیری است. گاهی عدم کارایی و نامناسب بودن محتوا و عدم تناسب آن با توانایی درک و فهم دانش آموزان، یادگیری را مشکل می‌کند یا نتیجه ی کمتر از انتظار به بار می‌آورد. بنابراین، در تهیه کتب درسی موثر و اثربخش، فعالیت آموزشی و تجارب یادگیری باید به گونه‌ای تنظیم شوند که یکدیگر را تقویت کنند و فعالیت‌های یادگیری با توانایی‌های دانش آموزان منطبق باشند، تا بتوانند الگوی رفتاری موردنظر را در یادگیرنده به وجود بیاورند.

رویکردهای نظری تحلیل محتوای کتاب درسی

درحال حاضر کتاب‌های درسی یکی از مهم ترین مراجع و منابع برای یادگیری به شمار می‌آیند.چون بیشتر فعالیت‌های آموزشی در چارچوب این رسانه صورت می‌پذیرد.موارد زیر از جمله دلایلی می‌باشند که اهمیت این رسانه را در کشور ما نشان می‌دهد:

• متمرکز بودن فعالیت‌های معلمان براساس کتاب درسی
• محدود بودن امتحان و ارزشیابی به مطالب و محتوای کتاب درسی
• تحقق بخشیدن به بیشتر اهداف آموزش و پرورش از طریق این رسانه
• ملزم بودن دانش آموزان به خواندن کتاب هایی که از سوی دفتر برنامه‌ریزی، تدوین و معرفی شده اند
• وجود نظامی متمرکز که برای تمام کشور، یک برنامه، یک کتاب و یک ارزشیابی دارد
• نامناسب بودن شرایط آموزشی و کمبود امکانات
• عدم مهارت کافی معلملن در شناخت هدف‌های آموزشی و کاربرد شیوه‌های مناسب تدریس و متکی بودن آن‌ها به کتاب درسی