چکیده

تـجـلی فـیـض الهـی در خـلقـت و هـدایـت بـشـریـت و نـیـز مـنـشـاء عـروج و تـکـامـل انـسـان ها ((ولایت )) است . ساختمان رفیع نظام هستی و دین حیاتبخش اسلام بر این بـنـیـان مـرصـوص بنا نهاده شده است . و ولایتمداری تنها راه سعادت و نجات انسان ها از ضـلالت و گـمـراهـی اسـت . در ایـن مقاله به اختصار مفهوم و جلوه های ولایت در عالم غیب و شـهـود، عرفان و سیاست و شاخصه های ولایتمداران و آسیب های آن از دیدگاه امام و رهبری بازخوانی می شود.

مقدمه

ولایـت بـیـت الغـزل عـرفـان نـظـری در مـحـفـل انـس اهـل مـعـرفـت و اوج قـله تـکـامـل انـسـان در قـرب الهـی و فـصـل مـمـیـز حقیقت انسانی است شعاع درخشان ولایت رواق موضوعات مختلفی را نورافشان می نماید؛ از نظر هستی شناسی و نظام آفرینش در بحث انسان کامل ، فضای عرفان نظری را عطرافشان می کند و جلوه آن در مساءله امامت و خلافت در حوزه باورهای دینی زینت بخش بارگاه کلام است و نازلترین مرتبه ولایت در استقرار و تثبیت حکومت دینی ، سیاست و حاکمیت را از ظلمت تیرگی جدایی از آموزه های دینی رهانیده است .

بـنـابـرایـن ولایـت زلال کـوثـر جـوشـانـی اسـت کـه از عـالم غیب و نشئه ملکوت سرچشمه گرفته و تا سرزمین های استقرار نهاد حکومت دینی جاری است .

در انـدیـشـه و آثـار عـمـیـق و لطیف عرفانی سیاسی امام خمینی و مباحث و بیانات مقام معظم رهبری گستره وسیع مفهومی ولایت از قلّه عرفان تا دامنه سیاست مشاهده می شود. اکنون در این مقاله به اختصار به مفهوم تعبیرات و مراتب ، حقیقت و اسرار ولایت و نیز ولایت پیامبر، ائمه و ولی فقیه و جامعه ولایتمدار از نگاه امام و مقام معظم رهبری می پردازیم .

مفهوم شناسی

در انـدیـشه و آثار امام و رهبری مفهوم ولایت آمیزه ای از معنی لغوی و آموزه های دینی است . امـام در مـتـون عـرفانی ولایت را به معنی قرب ، محبوبیت ، تصرف ، ربوبیّت ، و نیابت آورده و در بیانات خود با استفاده از حدیث ((م ا نُودِیَ بِشَیْءٍ بِمِثْلِ م ا نُودِیَ بِالْوِلا یَةِ)) و حـدیـث غـدیـر خـم ، ولایـت را بـه حـکـومـت کـردن مـعـنـا مـی کـنـد. مـقـام مـعـظـم رهـبـری ، اتصال ، پیوند، محبت و حاکمیت را معنی ولایت می نامد و با اشاره به رویداد مهم و تاریخ سـاز غـدیر استحکام پیوند روحی و معنوی مسلمانان با حاکمان شایسته و صالح را تحقق معنی و مفهوم ولایت از جنبه سیاسی و حکومتی می داند.

تعبیرات و مراتب

در آثـار امـام و رهـبـری بـه تـنـاسـب مـناسبت ها و موضوعات عرفانی ، سیاسی و اخلاقی تعبیراتی از برخی انواع ، اقسام و مراتب ولایت بیان شده که در این قسمت به آنها اشاره می شود.

1. ولایـت کـلیـّه الهیه : ولایت و خلافت الهی که والاترین مقام و شاءن الهی و باب ابواب ظـهـور و کـلیـد کـلیـدهـای غـیـب و شـهـود اسـت و ریـشـه و سـرآغـاز و اصـل خـلقـت بـر آن بـنـا نهاده شده است . این ولایت در نظام هستی در ولایت پیامبر، انبیاء و ائمه معصومین ظهور می کند.

2. ولایـت تـامـه : عبارت است از فانی کردن رسوم عبودیت ، پس این ولایت همان ربوبیتی است که کنه عبودیت می باشد. یعنی به مقام فنا رسیدن و از خود چیزی ندیدن است .

3. ولایـت ظـاهـری و بـاطـنـی : ولایـت بـاطـنـی از نـهـایـت قـرب بـه حـق حـاصـل مـی شود و ولایت ظاهری اداره حکومت و اجتماع است که هر دو مخصوص پیامبر و ائمه مـعـصـومـیـن اسـت .ولایـت ظـاهری پس از ائمه معصومین به ولی فقیه اختصاص دارد. البته دسـتیابی به مراتب نازله ولایت باطنی ، با سیر و سلوک ، تهذیب نفس و قرب فرائض و نوافل برای فقیهان مهذب و پارسا دور از دسترس نیست .

4. ولایـت تـکوینی و اعتباری : ولایت تکوینی از مقامات معنوی ائمه اطهار است که به موجب آن جـمـیـع ذرات عـالم در بـرابـر ولی امـر خـاضـع و مـطـیـعند اما ولایت اعتباری آن است که عقل یا شرع آن را وضع کرده باشد. مانند ولایت فقیه که از امور اعتبار عقلایی به شمار مـی آیـد. و اعـتـبـار شـرعـی آن بـه اسـتـمـرار ولایـت رسول الله (ص ) و جعل الهی است .

5 . ولایـت الهـی و ولایـت شـیـطـانـی (طـاغوتی ): این تعبیر امام و رهبری الهام گرفته از فرهنگ قرآن است که مؤ منان را تحت ولایت خداوند و غیر مؤ منان را تحت سرپرستی شیطان مـعـرفـی مـی کند. ((اللّهُ وَلِیُّ الَّذِینَ اَّمَنُوا یُخْرِجُهُم مِنَ الظُّلُمَاتِ إِلَی النُّورِ وَالَّذِینَ کَفَرُوا اءَوْلِیـَاؤُهـُمُ الطَّاغـُوتُ...)) (بـقره : 257) البته ولایت الهی همان ولایت خاصه است و ولایت شـیـطـانـی یـک امـر عدمی است . برجسته ترین شاخصه جامعه مؤ منان که تحت ولایت الهی هستند از دیدگاه امام و رهبری عبارتند از:

1. تـقـویـت اراده ایـمـانـی بـر مـحـور تـوحـیـد و غـلبـه بـر امیال و هواهای نفسانی در حوزه اخلاق

2. عدالت گرایی ، الفت ، صمیمیت در حوزه اجتماعی

3. برائت از مشرکان و استکبار و حفظ روحیه تعهد دینی و معنوی در عرصه سیاسی نظام اسلامی

و شـاخـصـه هـای شـیـطـانـی عبارتند از: بت پرستی مدرن ، تعصب های جاهلی و قبیله ای ، نـفـسـانـیـت ، دنـیاطلبی و خودمحوری . از نگاه این بزرگواران کشورهای اسلامی یا دیگر رژیم هایی که تحت سلطه استکبار و بیگانگان قرار دارند تحت ولایت شیطان هستند.

یـادآوری ایـن مـطـلب ضـروری اسـت کـه در فـرهـنـگ اهـل مـعـرفت ، ولایت به معنی قیام عبد است به حق چون فانی شود و آن با دوستی حق نسبت بـه او حـاصـل مـی شـود تـا ایـن کـه او را بـه مـقام قرب و تمکین می رساند. یعنی از راه دوستی حق ، بنده فانی در خدا و به او باقی بماند. نکته دیگر این که ولایت کلیه الهیه و ولایت تامه و ولایت باطنی که امام در آثار خود به تناسب مباحث و موضوعات مطروحه از آنها سخن به میان آورده در اصل یک حقیقت هستند که با الفاظ گوناگون از آنها نام برده اسـت . ولایـت تـکـوینی معصومین نیز از آثار ولایت تامه یا مطلقه آنان است . البته پائین ترین مرتبه ولایت ، سیر الی الله سالک و فنا شدن او در حق و عالی ترین مرتبه ولایت کـه فـیـض الهـی است مقام و مرتبه وجودی پیامبر(ص ) و ائمه معصومین علیهم السلام است که در اسرار ولایت به آن اشاره می شود.