درس 13 : درچنین حیرت کدامین سو روم؟
«بیچاره شدیم از این همه سردرگمی و تنوع حرفها! چه خبر است و چه هیاهو؟ کدام راه را برگزینم؟»می پرسیم: آیا زمانی بوده که بشر با چنین پرسشی روبه رو نشود؟ چه باید کرد؟
صدور احکام اختلافی میان قاضیان و حاکمان امری رایج در جوامع اسلامی است، به گونه ای که برای جرم واحد، احکام مختلفی صادر می گردد، حال آنکه حکم خدای متعال واحد است. ضرورت باید کسی باشد که حکم مورد رضایت خدا را بیان کند.
امیرالمؤمنین علیه السلام در خبری به این ضرورت اشاره می کنند:
گاهی یک دعوا نزدیکی از آنان مطرح می شود و قاضی به رأی خود حکم می کند. پس از آن عین این جریان نزد قاضی دیگری عنوان می گردد. او در ست برخلاف اولی رأی می دهد. سپس همه نزدپیشوایشان که آنان را به قضا و داوری منصوب داشته می روند. او رأی همه را تصدیق می کند و فتوای همگان را درست می شمارد! در صورتی که خدای آنان یکی، پیغمبرشان یکی و کتابشان یکی است. آیا خداوند متعال آنان را به پراکندگی و اختلاف فرمان داده و آنان اطاعتش کرده اند؟ یا آنان را از اختلاف نهی فرموده و معصیتش نموده اند؟ یا اینکه خدا دین ناقصی فرو فرستاده و در تکمیل آن، از آنان استمداد جسته است؟ یا ایشان شریک خدایند که حق دارند بگویند و بر خدا لازم است رضایت دهد؟ یا اینکه خداوند دین را کامل نازل کرده، اما پیغمبر صلی الله علیه وآله وسلم در تبلیغ و ادای آن کوتاهی ورزیده؟ با اینکه خداوند می فرماید: «در قرآن هیچ چیز فروگذار نکرده ایم»و نیز می فرماید: «در قرآن بیان همه چیز آمده است»و یادآور شده است که آیات قرآن یک دیگر را تصدیق می کنند و اختلافی در آن وجود ندارد، چنان که می فرماید: «اگر قرآن از ناحیه غیر خدا بود اختلاف فراوانی در آن می یافتند».قرآن ظاهری زیبا و شگفت انگیز و باطنی پرمایه و عمیق دارد؛ نکات شگفت آور آن فانی نگردد و اسرار نهفته آن پایان نپذیرد. هرگز تاریکی های جهل و نادانی جز به آن رفع نخواهد شد.(1)

1- الإحتجاج، ج 1، ص 261 «تَرِدُ عَلَى أَحَدِهِمُ الْقَضِيَّةُ فِي حُكْمِ مِنَ الْأَحْكَامِ ، فَيْحِکم فِيهَا بِرَأْيِهِ . ثُمَّ ترد تِلْكَ الْقَضِيَّةُ بِعَيْنِهَا عَلَى غَيْرِهِ ، فَيَحْكُمُ فِيهَا بخلاف قَوْلِهِ . ثُمَّ يَجْتَمِعُ القضاه بِذَلِكَ عِنْدَ الْإِمَامِ الْذَى استقضا هُمْ ؛ فیصوب وَ آرَاءَهُمْ جَمِيعاً وَ إِلَهُهُمْ وَاحدُ ونبيهم وَاحدٍ وَ كِتَابُهُمْ وَاحِدٍ . أَفَامَرهُمْ اللَّهُ سُبْحَانَهُ بِالِاخْتِلَافِ فَأَطَاعُوهُ ؟ أَمْ نَهَاهُمْ عَنْهُ فعصؤه ؟ أَمْ أَنّزلَ اللَّهَ دينا نَاقِصُا ، فاستعان بِهِمْ عَلَى إِتماً مه؟ أَمْ كانوا شُرَكَاءَ لَهُ ، فَلَهُمْ أَنْ يقولواو عَلَيْهِ أَنْ يَرْضَى ؟ أَمْ أَنْزَلَ اللَّهُ شبانه دِيناً تَامّاً ، فَقَصِّرْ الرسول صلی الله علیه وآله عنْ تبليغه وَ أَدَائِهِ ؟ وَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ يَقُولُ : وَ مَا فرطنا فِي الْكِتابِ مِنْ شَيْ ءٍ »( الْأَنْعَامُ / 28 ) وَ فِيهِ تِبْيَانُ كُلِّ شَيْ ءٍ ، وَ ذَكَرَ أَنَّ الْكِتَابَ يُصَدِّقُ بَعْضُهُ بِغَضٍّا وَ أَنَّهُ لَا اخْتِلَافَ فِيهِ . فَقَالَ سبحانه: وَ لَوْ كَانَ بَيْنَ عِنْدِ غَيْرِ اللَّهِ لَوَجَدُوا فِيهِ اخْتِلافاً كَثِيرَةً ( نِسَاءُ / 82 ) . وَ أَن الْقُرْآنَ ظَاهِرُهُ أَنِيقُ وَ بَاطِنُهُ عميق ، لا تفنی عجايبه وَ لَا تنقضی غرانبه ، وَ لَا تُكْشَفُ الظُّلُمَاتُ إلَّا بِهِ»

برخی می گویند: قرآن به تنهایی رافع اختلاف است. باید گفت همه فرقه های اسلامی خود را پیرو همین قرآن می پندارند و به آن استناد و استدلال می کنند. جبریه، مفوضه، عدلیه، حنفی، شافعی، مالکی، حنبلی و شیعه همه احکام خود را مطابق قرآن می دانند. باید کسی باشد که «حكم الله»را مطابق واقع و مرضى الهی برای مردم بیان نماید.
پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله وسلم به امیرالمؤمنین علیه السلام فرمودند:
أَنْتَ تُبَیِّنُ لِاُمّتی مَا اختَلَفُوا فِيهِ بَعدِي.(1)
رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلم به امر الهی برای حل مشکلی که در آینده روی خواهد داد، امیرالمؤمنین علیه السلام را به عنوان «رافع اختلاف»به مردم شناساند، تا همگان در چنین مواردی راه را از بیراهه باز شناسند و حجت برهمگان تمام شود.
به حکم عقل، این جایگاه پس از امیرالمؤمنین علیه السلام به جانشینان راستین او علیهم السلام رسیده و امروز، امام عصر ارواحنا فداه رافع اختلاف است.
پژوهش و خودآزمایی
دراختلافات بین مؤمنان در زمان غیبت به چه کسی باید مراجعه کرد؟
آیا نمونه ای از حل اختلاف توسط امام عصر علیه السلام سراغ دارید؟

1- المستدرک علی الصحیحین، ج 3، ص 122.
درس 14 : ای امین حق در این ملک جهان!
برای رسیدن به راه رهایی بسیار اندیشیده ام، مدعیان را بسیار دیده ام و س خنان را فراوان سنجیده ام. به اینجا رسیدم که اگر کسی را بیابم که خدایم بهاو اطمینان دارد، مشکل من برای همیشه حل می شود. آیا چنین انسان آسمانی در روی زمین پیدا می کنم؟
خدای متعال در هر زمانی امینی میان خلق دارد که سخن او را بی کم و کاست به آنان می رساند. این امین زمانی رسول خدا بودند و پس از حضرتش امامان علیهم السلام.
امام رضا علیه السلام به عبدالله بن جندب نگاشتند:
أَمَّا بَعْدُ انَّ محمّداً صلی الله علیه وآله وسلم كَانَ أَمِينَ اللَّهِ فِي خَلْقِهِ ، فَلَمَّا قُبِضَ کُنَا أَهْلَ الْبَيْتِ وَرَثَتَهُ ، فَنَحنُ أَمناءُ اللَّهِ فِي أَرْضِهِ . (1)

1- الکافی، ج 1، ص 223.
اما بعد به راستی محمد صلی الله علیه وآله وسلم است، امین خدا در میان خلقش بود. چون وفات کرد، ما اهل بیت وارثانش هستیم و ماییم امناء خدا در زمین.

حجّت خدا از سوی دیگر، در هر زمان امانت دار بندگان خدا نیز هست. به عنوان نمونه در فضیلت زیارت امین الله . که برای زیارت همه امامان آمده از امام باقر صلی الله علیه وآله وسلم آمده است:
مَا قَالَهَا أَحَدُ مِنْ شيعتنا عند قَبْرِ أَمِيرِالمؤمنين أَوْ احدٍ مِنَ الأیمة صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَيْهِمْ ، الا وَقَعَ فِي دَرَجٍ نوْرٍ وَ طُبِعَ عَلَيْهِ بِطَابِعِ مُحَمَّدٍ صلی اللَّهِ علیه وَ آلِهِ وسلم ، حَتَّى يُسَلَّمَ إِلَى الْقَائِمِ علیه السَّلَامُ ، فَیلَقِيَ صَاحِبَهُ بالْبُشْرَى وَ التحية وَ الْكَرَامَةِ وَ هذه الزَّيَارهُ السَّلَامُ عَلَيْكَ يَا أَمِينَ اللَّهِ فِي أَرْضِهِ . (1)
از شیعیان ماکسی این زیارت را نزد یکی از امامان نمی خواند مگر اینکه زیارتش پیچیده شده در نور و مهر شده به مهر نبوی به محضر امام عصر می رسد.
از این رو حضرت مهدی علیه السلام علاوه بر حفظ امانات الهی، امانات ما را نیز نگاه می دارد.

1- بحارالأنوار، ج 99، ص 176.
پژوهش ما قالها أحد ممن يعتا چند قبر أمير المؤيميين أو أكبر من الأنبية صلوات الله عليهم، إنه وقع في درج ثور وطبع عليه بطابع محمد صلی الله علیه وآله ، حتى يسلم إلى القائم علیه السلام ، فلقي صاحبه البشرى و التحتية و الكرامة و هنيه التيار السلام عليك يا أمين الله في أرضه.و خودآزمایی

امانتی را که آسمان ها و زمین از کشیدن آن سر باز زدند، با توجه به تفاسیر توضیح دهید.
ماجرای حدیث پیامبر که فرمود: «لَا يُؤَدَّى عَنَى إِلَّا أَنَا أؤ عَلَى »(1)چیست ؟

1- سنن النسائی، ج 5، ص 128.
درس 15 : حضرتش در این جهان فصل الخطاب
خسته نشدی از این هیاهو؟ کلام آخر کجاست که به آن دل ببندی و آسوده شوی؟ سر به آرامش بر بالين يقين بگذاری و از توفان سرگردانی به ساحل نجات برسی! فصل الخطاب کجاست؟
وقتی خدا بخواهد با بندگانش سخن گوید، به زبان فرستادگانش با آنان سخن می گوید، زیرا آنان «لسان الله»هستند. امام عصر سلام الله عليه دراین باره فرمودند:
بدان که خدای عزوجل آنگونه که چشم ببیند با مردم گفت وگو نمی کند و روبه رو با آنها سخن نمی گوید، به جای آن خدای جل جلاله فرستادگانی از جنس و صنف خودشان بر آن ها بر می انگیزد.(1)
شرط اول ارتباط با خدا، وجود فرستادگانی به زبان مردمان است،تا برای مردم، کلام الهی را بیان کنند.

1- كمال الدین و تمام النعمة، ج 2، ص 507.
«وَ ما أَرْسَلْنا مِنْ رَسُولٍ اِلابِلِسان قَوْمِهِ لیبیِّن لَهُمْ »(1)
اما مردمان به یک زبان سخن نمی گویند. هزاران زبان و لهجه میان انسان ها وجود دارد، خصوصا در شریعت اسلام که گستره آن همه عالمیان را در بر می گیرد.
«تَبارَکَ الَّذی نَزَلَ الْفُرْقَانُ علی عَبْدُهُ لیکُون للعالمین نذیرا »(2)
باید درهر زمان کسی باشد که بتواند با هر زبان و لهجه با مردم سخن گوید.

از این ویژگی در روایات به «فصل الخطاب»یاد شده است.
از اباصلت هروی نقل شده که حضرت رضا علیه السلام با مردم به زبان های ایشان گفت وگو می کرد. به خدا سوگند که از نظر لغت و زبان فصیح ترین و داناترین مردم بود. روزی به آن بزرگوار عرض کردم ای پسر رسول خدا از دانش شما به این لغت ها با وجود اختلافات آنها در شگفتم. حضرت فرمود:ای اباصلت! من حجت خدا برخلق او هستم و حق تعالی حجتی بر قومی قرار ندهد که زبان های ایشان را نشناسد. آیا کلام امیرالمؤمنین علیه السلام به تو نرسیده که فرمود: «فصل الخطاب»به ما داده شده است؟ و آیا فصل الخطاب غیر از شناخت لغتها است؟(3)

1- ابراهيم /4.
2- الفرقان /1.
3- عيون أخبار الرضا البر، ج 2، ص 228.«كَانَ الرِّضَا لَا يُكَلِّمُ النَّاسَ بلغاتهم وَ كَانَ وَ اللَّهِ أَفْصَحَ النَّاسِ وَ أَعْلِمْهُمْ بِكُلِّ لسان ولغةٍ . فَقُلْتُ لَهُ يَوْماً : یا ابْنِ رسُول اللَّهِ انَّی لأعجبُ مِنْ مَعْرِفَتِكَ بِهَذِهِ اللُّغَاتِ عَلَى اخْتِلَافِهَا قَالَ يَا أَبَا الصَّلتِ أَنَا حُجة اللَّهِ عَلَى خَلْقِهِ وَ ما كانَ اللَّهُ لِيتَّخذ حُجة عَلَى قَوْمٍ وَ هُوَ لَا يَعْرِفُ لُغَاتِهِمْ . أَوْ مَا بَلَغَک قَوْلِ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ علیه السلام: أُوتِينَا فَصْلَ الْخِطابِ ؟ هَلْ فَصْلِ الْخِطَابِ إِلَّا مغرقة اللُّغَاتِ ؟
این جایگاه امروز باید در وجود مقدس حضرت صاحب الأمرعلیه السلام یافت. در دعایی که یونس بن عبدالرحمن از امام رضا برای دفع بلا از حضرت صاحب الأمر نقل کرده، اشاره به این مقام دارد:
اللَّهُمَّ ادْفَعْ عَنْ وَلِيِّكَ وَ خليفتك عَلَی خَلقِكَ وَ لِسَانِکَ الْمُعَبِّرُعَنْكَ .(1)

پژوهش و خودآزمایی

آیا فصل الخطاب معنای دیگری نیز دارد؟
آیا نمونه ای از سخن گفتن امامان به زبان غیر عربی می شناسید؟

1- مصباح المتهجد، ج 1، ص 409.
درس 16 : دین حق را او مبیّن آمده
اختلاف در دین دست کم پس از شهادت رسول خدا، از مسلمات تاریخ است. در این میان بدیهی است که دین موردنظر خداوند، یکی از این قرائت هااست نه بیشتر. آیا خداوند مردم را در این اختلافات، تنها می گذارد و دست آنها را نمی گیرد؟
دین اگر برنامه زندگی خداپسندانه برای انسان ها باشد، یکی بیش نیست؛ زیرا خدا یکی است، پس ناگزیر دین نیز باید یکی باشد.
این مطلب مورد تأیید کلام الله نیز هست.
«انَّ الذّینَ عِنْدَ اللَّهِ الاِسْلامُ »(1)

1- آل عمران / 19.
البّته راه و روش دستیابی به این برنامه جامع متفاوت است، لذا یهودیت، مسیحیت، اسلام و غیره بر فرض عدم تحریف، شرایع هستند، نه ادیان مختلف. برای روشن شدن مطلب، رودخانه بزرگی را در نظر بگیرید که در درهای جاری است و فقط از مسیرهای مخصوصی می توان به آب آن دسترسی داشت. عرب به این دسترسی ها «شریعه»می گوید. پس یک رودخانه که همان دین باشد، بیشتر نیست اما راه های دسترسی به آن متفاوت است که به آنها شریعت می گویند.
خدای متعال پنج شریعت برای دین قرار داده است و برای هر شریعتی پیامبری معین کرده که عبارتند از: نوح، ابراهیم، موسی و عیسی و محمد علی نبینا و آله و عليهم السلام. لذا پنج پیامبر صاحب شریعت، مردم را به اسلام دعوت کردند. به عنوان مثال، حضرت ابراهیم در وصیت خود به فرزندانش فرمود:
«ووصَّی بِهَا ابراهیمُ بَنیهِ ویعقُوبُ یا بنی انَّ اللَّهِ اصطفی لکم الدِّین فَلا تَمُوتُنَّ الَّا وانتم مُسْلِمُونَ »(1)
از طرفی دین باید خیلی گسترده باشد، زیرا زندگی بسیار گسترده است و هر روز نیز بر گستردگی زندگی و مسائل آن افزوده می شود. لذا به حکم عقل در هر زمان به کسی نیاز داریم که راه و روش زندگی در آن زمان و پاسخ به مسائل جدید را به انسان ها بیاموزد. حکمت ارسال بقية انبیاء و حجج الهی که تعداد آنها به هزاران نفر می رسد، تبلیغ و تبیین این پنج شریعت است. شریعت ختميه حضرت خاتم الأنبياء نیز از این قاعده مستثنی نیست و امروز حضرت ولی عصر علیه السلام مبلغ و مبین آخرین شریعت الهی است.
در نامه امام عصر ارواحنا فداه به خط سعدبن عبدالله آمده است:

1- البقرة / 132.
خدای عزوجل فرماید: «الم، آیا مردم گمان برند، به محض اینکه گویند، ایمان آوردیم رها می شوند و آزمایش نشوند؟».چگونه در فتنه و در سرگردانی تردید می افتند؟ از چپ و راست می روند و از دیانت دست بر می دارند. آیا شک دارند؟ یا با حق عناد می ورزند؛ یا آنچه در روایات درست و اخبار صحیحه آمده، نمی دانند؟ یا می دانند و فراموش کردند که زمین از حجت آشکار یا نهان خالی نمی ماند.(1)

پژوهش و فانه عزوجل
با توجه به آیات قرآن، اسلام مورد رضای الهی کدام است؟
اسلام به چه معناست؟

1- کمال الدین، ج 2، ص 511«فَاِنَّهُ عَزَّوَجَلَّ يَقُولُ : الم أَحَسبَّ الناسُ أَنْ يُتر کُوا أَنْ يَقُولُوا آمَنَّا وَهْمُ لَا يُفْتُنونَ ، كَيْفَ يَتَسَاقَطُونَ فِي الْفِتْنَةِ ؟ وَ يَتَرَدَّدُونَ فِي الْحِيرَةَ ؟ وَ يأخُذُون یمیناوَ شِمالاً، فَارَقُوا دِينِهِمْ ، أَمْ ار تابُوا ، أَمْ عائدوا الْحَقِّ ، أَمْ جَهِلُوا مَا جَاءَتْ بِهِ الرِّوَايَاتُ الصاَدقَةِ وَ الْأَخْبَارُ الصَّحِيحَةِ ، أَوْ عَلِمُوا ذَلِكَ فتناسؤا مَا يَعْلَمُونَ انَّ الْأَرْضَ لَا تَخْلُو مِنْ حُجۃ أَمَّا ظَاهِراً وَ إِمَّا مَغْمُوراً »