زمان، جوهره انسان

ما در زمان زندگی می کنیم. هر نفس کشیدن ما بخشی از زمان را خرج می کند. با هر دم و بازدمی، بخشی از زمانی که در اختیار ماست، می سوزد و شعله می شود و می میرد و روزی هم به پایان می رسد. پس برای هر یک از ما، گذشتِ زمان یعنی رو به پایان خط رفتن. اگر این بُعد زمان را بشناسیم، در تعامل با آن به گونه ای دیگر عمل خواهیم کرد. علی (ع) می فرماید: «نَفَسُ المرءِ خُطاه اِلی اَجَلهِ؛(4) نفس کشیدن انسان، گام برداشتن به سوی اجل خویش است.»

اجل؛ یعنی سرآمدِ مهلت انسان در زمان. آن حضرت در سخنی دیگر صریح تر و روشن تر به این حقیقت اشاره کرده است: «اِنّما اَنتَ عددُ ایّام، فکُلّ یومٍ یَمضی علیکَ یَمضی بِبَعْضَک...؛(5) تو، جز همان شمار روزها نیستی. هر روزی که بر تو می گذرد، بخشی از تو را می برد... .»

با این حساب، هر لحظه از زمان که می گذرد، زنگ خطری برای انسان و هشداری است به او که سرمایه ات در شرف اتمام است و باید کاری کنی تا با «خسران» و «باختن»، میدان زندگی را ترک ننمایی و با آمادگی کامل و با ره توشه ای از «قلب سلیم» و «عمل صالح» وارد مرحله پس از مرگ شوی. حضرت علی (ع) در این باره می فرماید: «مَن عرف الایّام، لَم یَغْفُل عنِ الاِستعدادِ؛(6) هر کس ایام را بشناسد، از آماده شدن (و ره توشه فراهم ساختن) غافل نمی شود.»

برای انسان آماده، هیچ وقت «ناگهان» وجود ندارد، چون خود را برای کوچ و گذر از این مرحله به مرحله دیگر مهیّا کرده است.

حضور در زمان

هر زمانی، از نظر نوع عمل، اقتضائاتی دارد. این که «چه باید کرد؟» مربوط به زمانی است که در آن قرار داریم. زمان شناسی به این معنا در نحوه عمل کرد ما نیز مؤثر است. بعضی «فرزند زمان خویشتن»اند، برخی هم در گذشته به سر می برند. از این حیث، می توان افراد را به سه گروه تقسیم کرد:

1 - افراد عقب تر از زمان؛

2 - افراد معاصر با زمان؛

3 - افراد جلوتر از زمان.

انسان های بسیار آگاه و نابغه و ویژه، از زمان خویش جلوترند. این فرزانگان، الگوی جامعه اند و تاریخ را می سازند و نسل های بعدی عظمت روح و فکر و عمل آنها را بهتر می شناسند. امام علی (ع) انسانی فراتر از زمان خویش بود. امام خمینی (ره) و سید جمال الدین اسدآبادی نیز همین طور بودند.

کسانی نیز بوده و هستند که عنصر زمان و زمانه را نمی شناسند و فکر و نگاه و آگاهی شان متعلّق به قرون گذشته است. این انسان های عقب تر از زمان، همیشه مایه دردسر برای جامعه ها و مصلحان اند.

در این میان، معاصر زمان بودن و حضور در زمان داشتن، امر مطلوبی است که می توانیم به آن دست یابیم و با اقتضای زمان، عمل متناسب با آن داشته باشیم.

در نصایح حضرت علی (ع) به این نوع از زمان شناسی و انجام هر عملی در زمان مناسب به سخن زیر بر می خوریم:

«مُجتنی الثّمرةِ لِغیر وقتِ ایناعِها، کالزّارع بِغیرِ اَرضِه؛(7) کسی که میوه را پیش از زمان رسیدنش می چیند، همچون کسی است که در زمین دیگری به زراعت پرداخته است». یعنی این زمان شناسی در عمل، بهره آور است و بی توجهی به آن، سبب ناکامی و عدم موفقیت فرد می گردد و چیزی نصیبش نمی شود.

این که کجا باید جنگید، کجا باید صلح کرد؟ کی وقت سکوت است و چه زمان هنگام فریاد؟ کی باید کار کرد و چه زمانی استراحت؟ زمان پیشروی یا عقب نشینی چه موقع است؟ در چه شرایطی باید شدت عمل نشان داد و چه زمانی هنگام نرمش و انعطاف است، همه به زمان شناسی و حضور مناسب در زمان مربوط می شود.

باز از کلام علی (ع) شاهد می آوریم که فرمود: «الفِرارُ فی وقتِهِ ظَفرٌ؛(8) فرارِ به هنگام، خودش پیروزی است.»

قرآن هم، چنین بیانی دارد که نباید از میدان نبرد فرار کرد، ولی اگر کسی برای تغییر جای عمل یا پیوستن به گروه دیگر جبهه ای را ترک و عقب نشینی کرد، مانعی ندارد.(9)

تحول زمان

زمان یک سان باقی نمی ماند. دگرگونی زمان و حوادث خاصی که در هر عصر پیش می آید، دربردارنده بسیاری از درس ها و عبرت هاست. از مسائل زمان شناسی، یکی هم توجه به این دگرگونی است و این که «زمان روی یک پاشنه نمی چرخد».

این شناخت، هم ما را برای پذیرش تحولات و تغییرات آماده می کند، هم جلوی غرور و فریب را می گیرد، هم بصیرتی می بخشد که از زیر و رو شدن ها و دگرگونی ها شگفت زده نشویم و از زمانه پند بگیریم. در سخنان امیر مؤمنان علی (ع) نکات ارزنده ای در این زمینه است که به دو مورد اشاره می شود:

- «اَعرفُ النّاس بالزّمانِ مَن لَمْ یتعجّب مِن اَحداثه؛(10) زمان شناس ترین مردم کسی است که از حوادث روزگار، تعجب نکند.»

- «مَن فَهِمَ مواعِظَ الزّمانِ لَمْ یَسْکُنْ اِلی حُسنِ الظّنّ بالأیّام؛(11) هر کس پندهای زمان را بشناسد، به روزها و روزگار، خوش بین نمی شود.»