عربی

در برخی از آیات، قرآن كریم به «عربی» وصف شده است؛ مانند: قُرْآناً عَرَبِیًّا؛ یوسف:2؛(1) «خواندنی عربی»؛ حُكْماً عَرَبِیًّا؛ رعد:37؛ «فرمانی عربی»؛ وَهذا كِتابٌ مُصَدِّقٌ لِساناً عَرَبِیًّا؛ احقاف:12؛ «و این (قرآن) كتابی تصدیق‌كننده در قالب زبانی عربی است».(2)

تفصیل و مفصّل

این دو وصف در برخی آیات قرآن مطرح شده است؛ مانند: وَهُوَ الَّذِی أَنْزَلَ إِلَیْكُمُ الْكِتابَ مُفَصَّلاً؛ انعام:114؛ «با آنكه او (خدا) كسی است كه كتاب را تفصیل‌یافته بر تو فرو فرستاد»؛ وَلكِنْ تَصْدِیقَ الَّذِی بَیْنَ یَدَیْهِ وَتَفْصِیلَ الْكِتابِ؛ یونس:37؛ «بلكه تصدیق‌كننده آنچه (كتاب‌های آسمانی) پیش از آن و تبیین و توضیح(3) كتاب است».

مادّة «فصل» به معنای جدا كردن و تمییز دادن است. جدا كردن گاهی در امور حسی به كار می‌رود و بر فاصله انداختن میان دو امر مادی و محسوس دلالت دارد؛ و گاهی در امور اعتباری، مانند قضاوت؛ و گاهی در امور معنوی، مانند جدا كردن حق از باطل استعمال می‌شود و تفصیل به واسطه هیئت تفعیل بر كثرت دلالت می‌كند.(4)

1. و نیز طه:113؛ زمر:28؛ فصلت:3؛ شوری:7 و زخرف:3.

2. بحث درباره عربی بودن قرآن در فصل بعدی (مبحث نزول) به تفصیل خواهد آمد.

3. نیز « تَفْصِیلَ كُلَّ شَیْءٍ»؛ یوسف:111.

4. ر.ك: خلیل بن احمد فراهیدی، کتاب العین؛ احمد بن محمد فیومی، المصباح المنیر و راغب اصفهانی، المفردات فی غریب القرآن، ذیل ماده فصل.‌

اطلاق تفصیل و مفصّل بر قرآن، به لحاظ باز كردن و توضیح دادن مطالب و تقریباً مرادف با تبیین است و مؤیّد آن این است كه در ذیل آیات، گاهی تعبیر تبیین و گاهی تعبیر تفصیل به كار می‌رود. مثلاً در آیه 118 بقره می‌فرماید: قَدْ بَیَّنَّا الآیاتِ لِقَوْم یُوقِنُونَ؛ «به تحقیق آیات را برای مردمی كه اهل یقین باشند، بیان كردیم». و در آیه 97 انعام می‌فرماید: قَدْ فَصَّلْنَا الآیاتِ لِقَوْم یَعْلَمُونَ؛ «به تحقیق آیات را برای مردمی كه اهل دانش باشند، بیان كردیم». بنابراین «تَفْصِیلَ كُلِّ شَیْء» نظیر «تِبْیاناً لِكُلِّ شَیْء» خواهد بود.

خلاصه

1. قرآن كریم در آیات متعددی با عناوین مفرد یا در قالب جمله به بیان اوصاف خود پرداخته است.

2. قرآن‌پژوهان در باب تعداد عناوین یا اوصاف قرآن آرای مختلفی دارند، آنان كه به دنبال اسم خاص مشهور یا عنوان مستقلِ قرآن بوده‌اند، عنوان‌های اندكی را مطرح كرده‌اند؛ اما دیگران كه مقصودشان كاربرد لغوی «اسم» و «وصف» بوده به بیش از نود عنوان اشاره كرده‌اند.

3. برخی از عناوین مانند «هدی»، «موعظه» و «رحمت» اوصاف ویژه قرآن نیستند و قرآن آنها را بر كتاب‌های آسمانی گذشته نیز اطلاق كرده است.

4. عناوین قرآن را در دسته‌بندی‌های مختلفی می‌توان جای داد. یکی از آنها دسته‌بندی عناوین و اوصاف بر اساس نزدیك بودن مفادشان به یكدیگر است که در ده دسته قرار می‌گیرند:

دسته اول از عناوین، معرّف قرآن، خصوصیات و اهداف آن نیستند؛ بلكه تنها عنوان مشیر یا بیانگر معنای جنسی هستند؛ مانند كتاب و كتب، صحف، حدیث، احسن‌الحدیث، قول و قرآن؛

دسته دوم عناوینی است كه بر از سوی خدا بودن قرآن تأكید دارند و نزول آن را از جانب خدا می‌دانند؛ مانند كلام الله و كلمات الله، تنزیل و منزّل، آیات و وحی؛

دسته سوم، اوصاف و عناوینی است كه بیانگر ویژگی قرآن در نحوة بیان است؛ مانند مبین، متشابه، مثانی، عربی، تفصیل و مفصل.

در دروس بعد، از هفت دسته باقی‌مانده سخن خواهیم گفت.

پرسش‌ها

1. «كتاب» در كدام دسته از عناوین قرآن جای دارد و مقصود از آن چیست؟

2. صحف به چه معناست و در چه دسته‌ای از اوصاف قرآن قرار دارد؟

3. وجوه مختلف كاربرد وصف «قرآن» درباره قرآن را توضیح دهید.

4. تعبیر «كلام الله» سه بار در قرآن آمده است، این سه مورد را بنویسید.

5. تنزیل یعنی چه؟ دست‌كم دو مورد از كاربرد آن درباره قرآن را بنویسید.

6. صورت‌های مختلف كاربرد كلمه «آیات» درباره قرآن كریم را بنویسید.

7. وحی به چه معناست؟ كاربرد این مفهوم را تحلیل كنید.

8. «مثانی» در كدام دسته از عناوین قرآن قرار دارد؟ آرای مفسران درباره معنای این واژه را بنویسید.

برای مطالعه بیشتر

برای آگاهی بیشتر در مورد اوصاف و عناوین قرآن، ر.ك:

1. كتب تفسیری، ذیل واژه‌های ذكر شده در آیات مربوط.

2. مركز الثقافة والمعارف الاسلامیة، علوم القرآن عند المفسرین، قم: مكتبة الاعلام الاسلامی، 1416 ق، ج 1، ص 21 ـ 52.

3. سیوطی، جلال‌الدین عبدالرحمن، الاتقان فی علوم القرآن، تحقیق محمد ابوالفضل ابراهیم، قم: منشورات شریف رضی، بیدار، عزیزی، ج 1، نوع 17، ص 178 ـ 181 و 185.

4. زركشی، بدرالدین محمد بن عبدالله، البرهان فی علوم القرآن، بیروت: دار الفكر، نوع 15، ج 1، ص 343 ـ 358.

5. رامیار، محمود، تاریخ قرآن، چاپ دوم، تهران: امیركبیر، 1362، ص 9ـ32.

6. صالح، صبحی، مباحث فی علوم القرآن، بیروت: دار العلم للملایین، 1990 م، ص 17 ـ 21.

7. راغب اصفهانی، ابوالقاسم حسین بن عبدالله، المفردات فی غریب القرآن، ذیل مواد واژه‌های مربوط.

8. مصطفوی، حسن، التحقیق فی كلمات «القرآن»، تهران: بنگاه ترجمه و نشر، 1360، ذیل مواد واژه‌های مربوط.