قلت له الصادق(علیه السلام) یابن رسول الله ما تقول فی القرآن؟ فقال: هو كلام الله وقول الله وكتاب الله ووحی الله وتنزیله؛ به امام صادق(علیه السلام) عرض كردم ای فرزند رسول خدا درباره قرآن چه می‌فرمایید؟ فرمود: قرآن سخن خدا، گفتار خدا، كتاب خدا، وحی الهی و نازل شده از سوی خداست.

(توحید صدوق، ص 224)

بعد از آنكه به حكم عقل، ضرورت مراجعه به قرآن را تشخیص دادیم، از جمله نكاتی كه در همان آغاز مطالعه و بررسی قرآن باید دنبال كنیم این است كه این كتاب خود را چگونه معرفی می‌كند. قرآن كریم در آیات متعددی به بیان ویژگی‌ها و اوصاف خود پرداخته است. برخی از این ویژگی‌ها به شكل عناوین مفرد و برخی دیگر در قالب جمله بیان شده است. در این فصل فقط به بررسی عناوین مفرد می‌پردازیم.

مفسران و دانشمندان علوم قرآنی در باب تعداد عناوین و اوصاف قرآن كه بیشتر با تعبیر «اسامی» از آن یاد می‌كنند، آرای مختلفی دارند. برخی شمار آنها را بیش از نود عنوان دانسته1 و جمعی دیگر، این عناوین را محدود به تعدادی اندك كرده‌اند؛(2) افزون

1. ر.ك: بدرالدین محمد بن عبدالله زركشی، البرهان فی علوم القرآن، نوع 15، ج1، ص343.

2. ر.ك: محمد بن الحسن طوسی، التبیان فی تفسیر القرآن، ج1، ص 17ـ19.‌

بر اختلاف دیدگاهی كه در تفسیر این آیات وجود دارد، برداشت‌های متفاوت این دانشمندان از «تعبیر اسامی و اوصاف قرآن» نیز زمینه‌ساز اختلاف نظر در تعداد اسامی و اوصاف قرآن شده است؛ به این بیان كه كسانی كه فقط تعداد انگشت‌شماری از واژه‌های اطلاق شده بر قرآن، مانند كتاب، قرآن، ذكر و فرقان را به عنوان اسامی قرآن ذكر كرده‌اند، «اسم خاص مشهور»(1) یا «عنوان مستقل» را در نظر داشته‌اند و آنان كه شمار بسیار زیادی از عناوین اطلاق شده بر این كتاب را اسم یا وصف قرآن دانسته‌اند، مقصودشان «اسم» و «وصف» به مفهوم لغوی آن، نه به عنوان علم یا صفت ویژه، بوده است.

عناوین و اوصاف یاد شده از جهات مختلفی از قبیل معنا یا معانی لغوی و اصطلاحی، راز كاربرد هر یک در مورد قرآن، وحدت یا تعدد معانی آنها در قرآن، ارتباط آنها با یكدیگر، ساختار معناشناختی هر یك، راز فراوان یا اندك‌شمار بودن كاربرد آنها در قرآن، اسم خاص بودن یا نبودن برخی از آنها(2) و چگونگی دسته‌بندی‌شان می‌توانند مورد بررسی واقع شوند؛ ولی پرداختن به همه آنها از حوصله این كتاب بیرون است و ما ناچار به گزینش برخی از محورهای یاد شده هستیم.

تقسیم‌‌بندی عناوین و اوصاف قرآن

عناوین و اوصافی را كه قرآن برای خود ذكر می‌كند می‌توان به صورت‌های مختلفی دسته‌بندی كرد كه فقط به دو نوع دسته‌بندی در اینجا اشاره می‌كنیم:

1. شایان ذكر است كه برخی از عناوین و اوصاف قرآن، مانند هدی، موعظه و رحمت، اوصاف ویژة قرآن كریم نیستند و حتی قرآن آنها را بر كتاب‌های آسمانی گذشته نیز اطلاق كرده است.

2. دانشمندان علوم قرآن و مفسران افزون بر بررسی اسم خاص بودن برخی از واژه‌های مطرح شده در قرآن، به بررسی اسم خاص قرآن در روایات و عرف مسلمانان نیز پرداخته‌اند كه به لحاظ قرآنی بودن مباحث كتاب، از طرح آن صرف‌نظر می‌كنیم. برای نمونه بدرالدین محمد بن عبدالله زركشی در البرهان فی علوم القرآن، ج 1، ص 353 و جلال‌الدین عبدالرحمن سیوطی در الاتقان فی علوم القرآن، ج 1،‌ ص 184، نوع 17 از اسامی دیگری چون «السِّفْر» و «المصحف» و حتی «انجیل» برای قرآن در زمان ابوبكر سخن به میان آورده‌اند.

الف) دسته‌بندی بر اساس مستقل یا تبعی بودن اوصاف و عناوین

مراد از اوصاف مستقل واژه‌هایی هستند كه به خودی خود و بدون آنكه صفت واژه دیگری قرار گیرند بر قرآن اطلاق شده‌اند. این دسته بیش از چهل عنوان را شامل می‌شود؛ و مراد از عناوین تبعی واژه‌هایی هستند كه صفت واژه دیگری قرار گرفته و به تبع آن واژه دیگر و همراه با آن بر قرآن اطلاق شده‌اند. شمارگان این عناوین بالغ بر هیجده عنوان می‌شود.

‌‌ب) دسته‌بندی بر اساس ارتباط محتوایی و نزدیك بودن مفاد عناوین به یكدیگر

در این دسته‌بندی مجموع عناوین و اوصاف كه بالغ بر شصت عنوان هستند، به دسته‌های مختلفی بر اساس بیشترین قرابت محتوایی تقسیم می‌شوند. در این درس و دروس بعدی عناوین قرآن را بر اساس دسته‌بندی دوم بیان و بررسی خواهیم كرد.

تقسیم‌بندی محتوایی عناوین و اوصاف قرآن

مجموعه عناوین و اوصافی را كه در قرآن برای قرآن ذكر شده‌ از لحاظ قرابت محتوایی و شباهت در نوع كاربرد می‌توان در ده دسته جای داد. البته ممكن است برخی از این عناوین و اوصاف در ذیل بیش از یك دسته قرار گیرند كه بدان‌ها اشاره خواهیم كرد.

‌‌1. عناوین كلی بیانگر معنای جنسی (عناوین مشیر)(1)

دسته‌ای از عناوین، معرّف قرآن، خصوصیات و اهداف آن نیستند، بلكه فقط عنوان مشیر بوده و چیزی بیش از معنای جنسی خود را افاده نمی‌كنند.