شبهه افکنان

همیشه در دنیای دون انسان هایی بوده اند که طمع متاع بی ارزش دنیا چشم دلشان را کور کرده و بندگی شیطان و هوای نفس را بر بندگی خداوند برگزیدند. به رهبری و اطاعت نفس و شیطان بذر بدعت و شبهه را در جامعه پراکنده کرده و عده ای را گمراه می کنند.

امام علی علیه السلام اینان را بدترین خلایق شمرده اند که بار گناه دیگران را نیز بر دوش می کشند.

«إنَّ أَبْغَضَ الْخَلَائِقِ إِلَی اللَّهِ رَجُلَانِ رَجُلٌ وَکَلَهُ اللَّهُ إِلَی نَفْسِهِ فَهُوَ جَائِرٌ عَنْ قَصْدِ السَّبِیلِ مَشْعُوفٌ بِکَلَامِ بِدْعَةٍ وَ دُعَاءِ ضَلَالَةٍ فَهُوَ فِتْنَةٌ لِمَنِ افْتَتَنَ بِهِ ضَالٌّ عَنْ هَدْیِ مَنْ کَانَ قَبْلَهُ مُضِلٌّ لِمَنِ اقْتَدَی بِهِ فِی حَیَاتِهِ وَ بَعْدَ وَفَاتِهِ حَمَّالٌ خَطَایَا غَیْرِهِ رَهْنٌ بِخَطِیئَتِهِ [9]»

دشمن روی ترین آفریدگان نزد خدا دو کسند: مردی که خدا او را به خود وانهاده، و او از راه راست به دور افتاده، دل او شیفته بدعت است، و خواننده مردمان به ضلالت است. دیگران را به فتنه در اندازد و راه رستگاری پیشینیان را به روی خود مسدود سازد. در مرگ و زندگی گمراه کننده پیروان خویش است و برگیرنده بار گناه دیگران، و خود گناهان خویش را پایبندان.

همان گونه که قرآن کریم می فرماید: این عده علاوه بر گناهان خود، سنگینی بار خطای دیگران را هم بر دوش دارند که عین عدل الهی است. این گروه با دروغ بستن به دین خدا هلاک دنیا و آخرت را برای خویش برگزیدند و تابعین و یاران ایشان با افتادن در شبهاتی که به تقلید از آنان اختیار کرده بودند هلاک شدند. امام صادق علیه السلام می فرمایند:

« إِنَّ الْکَذَّابَ یَهْلِکُ بِالْبَیِّنَاتِ وَ یَهْلِکُ أَتْبَاعُهُ بِالشُّبُهَاتِ» [10] دروغگو با دلیل هلاک می شود و تابعین او با] پیروی[شبهات.

جاهلان عالم نما

گروه دیگری که مانند دسته قبل در زمره بدترین مخلوقات خداوند شمرده شده اند، کسانی هستند که با آنکه از جهل خود به بسیاری از حقایق دینی اطلاع دارند، خود را در زمره عالمان قرار داده و معلومات اندک خود را بزرگ جلوه می دهند. عده ای از مردم ایشان را عالم می دانند و ناآگاهانه مناصب خاصی مانند قضاوت را بر عهدۀ آن ها می گذارند. چنین افرادی در مواجهه با مشکلات علمی سردرگم می شوند و پاسخ هایی می دهند که خود در صحت آن ها تردید دارند . اینان در تار شبهات گرفتارند و دیگران را نیز گرفتار می کنند. «فَهُوَ مِنْ لَبْسِ الشُّبُهَاتِ فِی مِثْلِ نَسْجِ الْعَنْکَبُوتِ لَا یَدْرِی أَصَابَ أَمْ أَخْطَأَ»[11]

در دسته چنین جاهلان عالم نما افراد دیگری نیز قرار می گیرند که گرچه به زشتکاری گروه اول نیستند اما به هر حال از عوامل پدید آمدن شبهات در جامعه می باشند.

حضرت علی علیه السلام در بیان گروه های مختلف راویان احادیث عده ای را جاهلانی بر می شمارند که با آنکه تعمد بر کذب ندارند اما کلامشان نادرست است، و این به خاطر کم اطلاعی آنان از تمام محتوای دین اسلام است.

روش پیامبر و اهل بیت صلوات الله علیهم در دفع شبهات اعتقادی

روش هایی که پیامبر و اهل بیت ایشان صلوات الله علیهم در دفع شبهات بکار می بردند ناظر به ریشه های ایجاد شبهه بوده است. از آنجا که نفس، شیطان و محیط اجتماعی، سه منبع اصلی بوجود آمدن شبهات بودند معصومین در روش های پیشگیرانه خود با دفع شر نفس و شیطان و کنترل شرایط اجتماعی از القاء شبهات جلوگیری می کردند.

دعا

وجود نفس اماره و شیطان اغواگر در دایره موجودات بدون حکمت نیست و در جای خود به این حکمت ها اشاره شده است . خداوند همانگونه که انسان ها را در معرض القائات این دو قرار داده است ابزار مقابله با وسوسه هایشان را نیز بیان نموده است . پناه بردن به دامن فضل و رحمت الهی، توکل بر خداوند و همراه داشتن بصیرت و بینش عمیق از جمله راه های مقابله با اغوای نفس و شیطان است.

پیامبری همانند یوسف علیه السلام خود را از شر نفس در امان ندانسته و خود را به رحمت خداوند می سپارد[12]. همچنین قرآن کریم راه بیرون رفتن از سلطه شیطان را ایمان به خداوند و توکل بر او شمرده است .

«انه لیس له سلطان علی الذین آمنوا و علی ربهم یتوکلون»[13]

دعا کلید گنج های بی پایان خداوند است که خود در دست ما قرار داده است . دعا توجه و عنایت خداوند را در هر امر مبارکی به دنبال دارد و بدون دعا التفاتی از دوست را نباید توقع داشت .

در جهت دفع شبهات نیز ائمه به درگاه خداوند دست التجاء بلند کرده و از او کمک می خواهند . امام سجاد در مناجات معروف الانجیلیه چنین دست به دعا بلند می کنند:

«وَاحْشُ قُلُوبَنَا نُوراً یَمْنَعُهَا مِنَ الشُّبُهَات [14]» در قلب ما نوری قرار ده که آن را از دسترس شبهات مصون نگاه دارد.

همچنین در مناجات" الشاکین"از دعای معروف به خمسه عشر، ایشان از شر نفس اماره و به هلاکت شدنش و همچنین از شر شیطان و وسوسه کردنش به خداوند شکایت برده از او یاری می خواهد.

تفقه

ناگفته پیدا است که نور علم و حقایق راستین زایل کننده هر شک و شبهه است و در مقابل زمینه ای که با جهل آب یاری شود کشت گاه شبهات و انحرافات فکری است .

تفقه از ریشه فقه گرفته شده است که در لغت به معنای العلم فی الدین ، رسیدن از معلوم به مجهول یا از علم ظاهری به باطنی، علم به چیزی و یا فهم آن چیز، که غالبا در علم به دین استعمال می شود[15]آمده است . و در اصطلاح رایج در زمان معصومان اعم از فقه الاحکام بوده و شامل همه معارف دینی می شده است.

امام صادق علیه السلام در بیانی نورانی می فرمایند:

«لَا خَیْرَ فِیمَنْ لَا یَتَفَقَّهُ مِنْ أَصْحَابِنَا یَا بَشِیرُ إِنَّ الرَّجُلَ مِنْهُمْ إِذَا لَمْ یَسْتَغْنِ بِفِقْهِهِ احْتَاجَ إِلَیْهِمْ فَإِذَا احْتَاجَ إِلَیْهِمْ أَدْخَلُوهُ فِی بَابِ ضَلَالَتِهِمْ وَ هُوَ لَا یَعْلَمُ» [16]

خیری در کسی از یاران ما که تفقه در دین نمی کند نیست زیرا هنگامی که بی نیاز از فهم در دین نیست به دیگران[که گمراهند] در فهم دین محتاج می شود و آن ها او را در گمراهی می کشانند در حالی که خود نمی داند.

مومنانی که در دین تفقه می کنند آسان تر دام شبهه را تشخیص داده و کمتر در آن گرفتار می شوند، حتی وسوسه های شیطان و نفس در انسانی که اهل تفقه در دین نباشد زودتر اثر کرده و قلبش را به شک و شبهه گرفتار می کند. امام علی علیه السلام به شخصی که گرفتار شک در قرآن شده بود، دستور دادند که فهم خود از دین را در نزد علما کامل کند .

«أَنَّ رَجُلًا أَتَی أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام فَقَالَ یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ إِنِّی قَدْ شَکَکْتُ فِی کِتَابِ اللَّهِ الْمُنْزَلِ قَالَ لَهُ عَلِیٌّ علیه السلام ثَکِلَتْکَ أُمُّکَ إِلَی أَنْ قَالَ علیه السلام.... فَإِیَّاکَ أَنْ تُفَسِّرَ الْقُرْآنَ بِرَأْیِکَ حَتَّی تَفْقَهَهُ عَنِ الْعُلَمَاءِ»[17]

عرضه اعتقادات بر معصومان

در زمان معصومان عده ای از شیعیان ایشان پس از آموختن معالم دین خود در حرکتی آگاهانه، اعتقادات خویش را بر امام معصوم عرضه می کردند و امامان نیز این حرکت ایشان را تایید می نمودند. این عمل در واقع تکمیل مراحل تربیت اعتقادی است که در فصول گذشته به آن اشاره شده است. امروزه نیز که با غیبت امام زمان دست ما از دامن ایشان کوتاه است روایاتی مانند زیارت آل یاسین که از ناحیه امام زمان خارج شده است، معیار صحت و سلامت اعتقادات شیعیان می تواند باشد.

«عَنْ عَبْدِ الْعَظِیمِ الْحَسَنِیِّ قَالَ دَخَلْتُ عَلَی سَیِّدِی عَلِیِّ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ مُوسَی بْنِ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ علیه السلام فَلَمَّا بَصُرَ بِی قَالَ لِی مَرْحَباً بِکَ یَا أَبَا الْقَاسِمِ أَنْتَ وَلِیُّنَا حَقّاً قَالَ فَقُلْتُ لَهُ یَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ إِنِّی أُرِیدُ أَنْ أَعْرِضَ عَلَیْکَ دِینِی فَإِنْ کَانَ مَرْضِیّاً ثبتت [ثَبَتُ] عَلَیْهِ حَتَّی أَلْقَی اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ فَقَالَ هَاتِهَا أَبَا الْقَاسِم»[18]

عبد العظیم حسنی می گوید : به محضر آقای خود امام هادی علیه السلام وارد شدم، پس هنگامی که مرا دیدند فرمودند : آفرین بر تو ابالحسن تو حقیقتا دوست مایی . پس من گفتم : ای فرزند رسول خدا من می خواهم دین خود را بر شما عرضه کنم تا اگر مورد رضایت شما بود بر آن پایدار باشم تا خداوند را ملاقات کنم . ایشان فرمودند : دینت را عرضه کن...